San Giacomo │Ήταν κάποτε μια loggia…

Σαν σήμερα (27/10), το 1663, αποφασιζόταν η δημιουργία του κατοπινού εμβληματικού θεάτρου, ως εντευκτήριο των ευγενών της πόλης. Ανοικτό…

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΗΤΑΝ η κυρίαρχη τάξη. Ευγενείς, αριστοκράτες, libro d’ oro, κοσμικότητα και αίσθημα υπεροχής. Πρότυπο, η ενετική «μητρόπολη». Στα πάντα. Τρόπους, ήθη, τυπικό. Συνήθειες. Και συμπεριφορές…

ΚΕΡΚΥΡΑ, 17ος αι. Η «καρδιά» της περιόδου. Με την εθιμοτυπία της loggia προ πολλού διαδεδομένη προς δυσμάς, το αίτημα άρχισε να ψιθυρίζεται κι εδώ. Λέσχη, εντευκτήριο. Στοά˙ ετούτο σήμαινε. «Α commodo del passegio e ad uso d’ un civile e dilettevole trattenimento». Τόπος περιπάτου κι αναψυχής των ευγενών της πόλεως…

ΣΥΜΦΩΝΑ με τεκμήρια των ενετικών αρχείων, που επικαλείται ο Μαυρομούστακος, το αίτημα ακούγεται, πια, εξόχως μεγαλόφωνα στα μισά του αιώνα. Με θέα εξ αρχής, συγκεκριμένη περιοχή: τη σημερινή πλατεία Δημαρχείου. Όχι τυχαία (η) χωροθέτηση. «Όπως και (στις περιπτώσεις) των άλλων λεσχών που είχαν κτισθεί στις βενετοκρατούµενες πόλεις», σημειώνει ο Πετσάλης, «οι οποίες κατείχαν κεντρική θέση στον ιστό της πόλης και, σχεδόν πάντα, βρίσκονταν στην πλατεία µε τον καθεδρικό ναό και τα πιο σηµαντικά δηµόσια κτίρια, έτσι και στην περίπτωση της Kέρκυρας, έπρεπε να κτισθεί στην πιο επίσηµη πλατεία της πόλης, που περιελάµβανε τον καθεδρικό ναό του A. Iακώβου (S. Giacomo), το παλάτι του Βάϊλου (Palazzo Pretoreo) και το αρχιεπισκοπικό µέγαρο (Palazzo Archipiscopale)». 

Η ΠΡΩΤΗ επιβεβαιωμένη κατάθεση συγκεκριμένης πρότασης, επιβεβαιώνεται απ’ τον Βροκίνη στα 1660. Και τρία χρόνια έπειτα «η εν Kερκύρα τάξις των επ’ Eνετοκρατίας Eυγενών», γράφει η Βοσκοπούλου, «συναισθανθείσαν την έλλειψιν ευπρεπούς τινός και τη πόλει αρµόζοντος εντευκτηρίου προς ιδίαν ψυχαγωγίαν και τέρψιν, προεκάλεσε δια ψηφίσµατος του Συµβουλίου, κυρωθέντος τω αυτώ έτει δι’ Aποφάσεως του τότε κατά θάλασσαν Γενικού Προβλεπτού Aντωνίου Δαµόστου (Antonio Damosto) και Δουκικού γράµµατος, την αναλώµασι της Πόλεως οικοδοµήν µεγαλοπρεπούς ως οιόν τε και ευρυχώρου Στοάς (Loggia) εν τω τότε κεντρικωτέρω αυτής µέρει».

Η ιστορία του θρυλικού San Giacomo μόλις άρχιζε. Μια τέτοια μέρα (27/10), 357 χρόνια πριν (1663)…

ΑΝ ΚΑΙ η λήψη – επικύρωση της απόφασης άνοιγε, θεωρητικά, διάπλατα το δρόμο της υλοποίησης, στην πράξη το έργο αποδείχτηκε πιο σύνθετο. Το οικονομικό σίγουρα υπήρξε ένας λόγος (ο Μάρμορας, στην «Ιστορία» του / Βιβλίο Η’, σημειώνει ρητά πως η λέσχη «εκτίσθη δημοσία δαπάνη»), με, εκ των πηγών, προκύψαν παρακλάδι του τις αποζημιώσεις που έπρεπε να δώσει το Συμβούλιο της πόλης για τις απαιτούμενες απαλλοτριώσεις (η Βοσκοπούλου κάνει χαρακτηριστικά λόγο για ύπαρξη εκεί «οικημάτων και άλλων ισογείων κτημάτων», για τα οποία έπρεπε ν’ αποζηµιωθούν οι ιδιοκτήτες µε ανταλλαγή σπιτιών ή οικοπέδων ή χρηµατικές χορηγίες). Ως εκ τούτου, μολονότι εκτιμάται πως η ανοικοδόμηση της Στοάς άρχισε το ίδιο έτος (1663), η ολοκλήρωση του κυρίως μέρους της δεν επιτεύχθη πριν απ’ την ανατολή της τελευταίας δεκαετίας του αιώνα (1690) κι αφού στο ενδιάμεσο προκύπτουν «μεγάλα διαστήματα διακοπής των εργασιών».

ΜΙΑ επ’ αυτού πηγή επιβεβαίωσης, οι χάρτες της εποχής. Με πλέον εμβληματικό αυτόν του Μάρμορα, εν έτει 1672. Και στον οποίο το κτίσμα αναφέρεται ως «Loggia comincia» – κοινώς, «υπό κατασκευή».

ΩΣ TERMINUS post quem για την ολοκληρωμένη παράδοση της loggia, οι μελετητές συγκλίνουν στο 1693 (κατ’ επιγραφή και στο εσωτερικό του κτιρίου). Με… γκάζι απ’ το 1687, όταν (1) οι κάτοικοι των Σινιών, υπέγραψαν συμβόλαιο προσφοράς της απαιτούμενης ποσότητας πέτρας απ’ το φημισμένο λατομείο της περιοχής, (2) αντιμετωπίστηκε, με πρόσκληση απ’ το εξωτερικό, το πρόβλημα έλλειψης ειδικών λιθοξόων και (3) την όλη υπόθεση πήρε… επ’ ώμου, ως ειδικός επιμελητής, ο Ιππότης, Κωνσταντίνος Κοκκίνης.

Η ίδρυση της loggia φέρεται να «προκάλεσε» έναν ευρύτερο εξωραϊσμό του χώρου της πλατείας. Έτσι, τέλη του 17ου αι., γνωρίζουμε για την, κοντά, οικοδόµηση µιας δεξαµενής «per maggior ornamento» (για μεγαλύτερο στολισμό / ευπρεπισμό).

ΓΙΑ «λέσχη θαυµασίας αρχιτεκτονικής… κόσµηµα της πόλεως, ελκύον τους περιδιαβάζοντας και προς αυτό φεροµένους χάριν περιπάτου κερκυραίους αστούς» κάνει λόγο ο Μάρμορας. Δίχως, ωστόσο, έως σήμερα, να έχει καταστεί γνωστός ο αρχιτέκτονας του έργου (ομοίως, στη λήθη παραμένουν και τα αρχικά σχέδια της Στοάς). Το δεδομένο; Υπήρχαν διαφορές απ’ τη μεταγενέστερη (την, εν πολλοίς, γνώριμη σ’ εμάς) μορφή που απέκτησε σταδιακά, μετά την καθιέρωσή του ως θέατρο. Τουλάχιστον, στις δύο «μακρές πλευρές». Και το ερώτημα σαφές…

Πώς ήταν, άρα, το «San Giacomo», στα χρόνια του ως loggia;  Η πλέον φιλόδοξη προσπάθεια ανασύνθεσης του τότε μνημείου, πιστώνεται, «βάσει ανατυπώσεως», στην Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη (1983). Το κτίριο, ορθογωνικό και συμμετρικό, αποδίδεται μονο-όροφο. Ύψους 9.30 μ., με τετράκλινη στέγη και ορθογωνική κάτοψη διαστάσεων 24.65 x 13.30 μ., πέντε μεγάλα τοξωτά ανοίγματα επί της νότιας πρόσοψης (επί της σημερινής πλατείας Δημαρχείου) και της αντίστοιχης βορινής (έναντι «Bristol») και «δύο συμμετρικά, ορθογώνια παράθυρα σε κάθε στενή πλευρά».

ΜΕ ΑΛΛΑ λόγια, «στην πρώτη της μορφή η στοά ήταν ανοικτή» – σαφώς, η κύρια διαφορά με τη γνωστή «φυσιογνωμία» του (ο Βροκίνης πληροφορεί πως τα ανοίγματα της νότιας, προς τη νυν πλ. Δημαρχείου, τοξοστοιχίας, έκλεισαν το 1730, μετά δηλαδή τη μετατροπή του σε θέατρο). Ενώ, από εκεί και πέρα, η Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη σημειώνει τη, στις δύο (πανομοιότυπες σχεδόν) μακρές πλευρές, «λαξευτή τοιχοποιϊα κατά το κυφωτό σύστημα» και την εξ αρχής και πάντα διατηρούμενη…

• … διακόσμηση στις κλείδες των αψίδων με μουριόνια και, από πάνω, «ένα είδος ζωφόρου με μετάλλια, δύο πάνω από κάθε τόξο, στο δε κέντρο της ζωφόρου ένας θυρεός»,

•… στέψη του κτιρίου από βαρύ οριζόντιο γείσο, με, στο κάτω μέρος του, σειρά «από μικρά φουρούσια» προς στήριξη.

ΕΠΙ LOGGIA η ανατολική (πλαϊνή, προς πλατεία) πλευρά απέκτησε κι ένα απ’ τα πλέον χαρακτηριστικά ανάγλυφα, αρχιτεκτονικά στοιχεία του όλου συγκροτήματος: το περίφημο «σύμπλεγμα Μοροζίνη»: 15 Αυγούστου του 1691, πριν καν, δηλαδή, παραδοθεί η Στοά στην ολοκληρωμένη εκδοχή της.

ΤΟΝ εν πολλοίς ανεκδοτολογικό λόγο της «εν κρυπτώ, μια νύχτα» τοποθέτησής «θριαμβευτικής προτομής» του υπερασπιστή της Πελοποννήσου (και καταστροφέα του Παρθενώνα), τον διέσωσε ο Σπ. Θεοτόκης, στην «Ανεκδοτική Ιστορία» του (διαβάστε ΕΔΩ). Τα υπόλοιπα, εν συντομία, απ’ τον «Οδηγό Κυριάκη» (1902):

«…προς τιμήν του Δόγη Φραγκίσκου Μωροζίνη, ένεκα των πολλών αυτού κατορθωμάτων και της εκ Γουμενίτσης εκδιώξεως των Τούρκων, οίτινες εξ αυτής εκπλέοντες παρηνώχλουν την Κέρκυραν. Αύτη (προτομή) παριστά τον Δόγην καθήμενον και κρατούντα την ράβδον της εξουσίας, εκατέρωθεν δε και άνω αυτού, εισί τέσσαρες παίδες, οίτινες άγνωστον ακριβώς εάν παριστάνωσιν αρετάς ή άλλον τι, αναντιρρήτως όμως δεν παριστώσι τα τέκνα του Μωροζίνη, ως κοινώς λέγεται “o Μωροζίνης με τα παιδιά του”, καθ’ όσον ούτος απεβίωσεν απαις».

ΚΑΤΩ απ’ το σύμπλεγμα, δεσπόζει λατινική επιγραφή. Μεταφράζουμε:

«Η Κέρκυρα τιμά τον Φραγκίσκο Μοροζίνι (Morosini), ο οποίος χρημάτισε τρις Γενικός Προβλεπτής Θαλάσσης και επί σαράντα εμπόλεμα χρόνια υπήρξε δαφνοστεφής στην ξηρά και στη θάλασσα και τελευταία με την προσάρτηση της Πελοποννήσου, των πόλεων και των νησιών, κατέστησε την Κέρκυρα περισσότερο ασφαλή χάρη στους θριάμβους του».

Η «ΖΗΣΗ» του κτιρίου ως loggia dei nobili (ή loggia nobilei), αποδείχτηκε ουσιαστικά βραχύβια. Σκάρτα 30 χρόνια. Εν πολλοίς, λόγω των ιστορικών συγκυριών. «Μετά την πτώση του Χάνδακα (1669)», γράφτηκε, «στην Κέρκυρα εδρεύει όλη η διοίκηση της Ανατολής και τα πολυάριθμα στρατεύματα της Γαληνοτάτης. Μεγάλη κινητικότητα παρατηρείται μετά τη σωτηρία της πόλης από την τελευταία τουρκική απειλή (πολιορκία 1716)». Απόρροια; Το 1720 (αφού, κατ’ εκδοχή, μετά την έκρηξη της πυριδιταποθήκης του Φρουρίου το 1718, η ενετική διοίκηση κατέλαβε τη στοά προς κάλυψη των αναγκών), ο Γενικός Προβλεπτής Ανατολής, Andrea Corner πήρε την πρωτοβουλία μετατροπής της σε θέατρο, «προς τέρψη των αξιωματικών του στόλου…»

ΤΟ ΟΝΟΜΑ του, «Nobile Teatro di San Giacomo». Aπ’ το γειτονικό καθολικό, μητροπολιτικό ναό (Duomo) του Αγ. Ιακώβου. Μια άλλη ιστορία μόλις άρχιζε. Λυρική. Υπέροχη. Κοσμοπολίτικη. Το πρώτο θέατρο που οικοδομήθηκε και λειτούργησε στον ελληνόφωνο χώρο. Ετούτη, όμως, είναι μια διαφορετική αφήγηση…

ΣΤΙΣ ΛΕΣΧΕΣ ΤΩΝ ΒΕΝΕΤΩΝ

ΜΙΑ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗ περιγραφή για τη λειτουργία «των λεσχών» της ενετοκρατίας, παραλαμβάνουμε απ’ τον Γάλλο περιηγητή και πρόξενο, André Grasset Saint Sauveur. Αν και οι σημειώσεις του χρονολογούνται πάνω από 60 χρόνια μετά τη μετατροπή της loggia σε θέατρο (εγκαταστάθηκε στο νησί μεταξύ 1781 και 1798), αρκούν για να πάρουμε μια ενδεικτική, έστω, γεύση απ’ την όλη ατμόσφαιρα (απόσπασμα απ’ τον Κ. Τσουμάνη):

• Ένα από τα χαρακτηριστικά της κερκυραϊκής κοινωνίας στα χρόνια της βενετικής κυριαρχίας ήταν οι λέσχες των προνομιούχων τάξεων… Για την ίδρυση και τη λειτουργία μιας λέσχης έπρεπε να δώσει την έγκρισή της η Διοίκηση. Το κτήριο είχε πολλές αίθουσες. Σε άλλες υπήρχαν τραπέζια για χαρτιά και σε άλλες μόνο καθίσματα για όσους προτιμούσαν τη συζήτηση ή την ανάγνωση των εφημερίδων της Βενετίας (ήταν οι μόνες που έφθαναν στην Κέρκυρα).

• Υπήρχε και ειδικό καπνιστήριο. Κάτω από τη λέσχη λειτουργούσε καφενείο. Ο καφετζής ήταν έμμισθος, εκτελούσε χρέη θυρωρού και φρόντιζε για το φως και τις τράπουλες.

• Τα μέλη της λέσχης πλήρωναν συνδρομή και κάθε μήνα έπαιρναν μέρος στη γενική συνέλευση. Κάθε μέλος είχε δικαίωμα να συνοδεύει φίλους του στη λέσχη. Σκοπός των συγκεντρώσεων που γίνονταν κάθε βράδυ ήταν η διασκέδαση. Πολιτική συζήτηση απαγορευόταν.

• Αρχικά αποκλείονταν οι γυναίκες από τις λέσχες. Έτσι, οι συγκεντρώσεις καταντούσαν πληκτικές και πολλές φορές ξεσπούσαν καυγάδες…