Το καμπαναριό του Αγιού (Ι): «Προσετέθη το κωδωνοστάσιον»

Μεγάλο αφιέρωμα του Corfustories.com στο αιώνιο σύμβολο της πόλης.

ΜΕΡΟΣ 1o: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ ΚΤΙΣΗ

Στέκει ολόρθο για πάνω από τέσσερις αιώνες. Εκεί, στο πιο ψηλό σημείο της χώρας. Στα όρια επίγειου και ουρανού. Αγέρωχο. Επιβλητικό. Μεγαλειώδες. Μια αφορμή για δέος. Ένας λόγος να στρέψεις το κεφάλι σου ψηλά. Το ρολόι˙ οι χτύποι, είπαν, της καρδιάς της πόλης. Χρονομέτρης. Γενεών και γενεών… Ο μεταλλικός ήχος της έβδομης καμπάνας˙ αφηγητής άλλης μίας ιστορίας. Των ανθρώπων. Και του τόπου τους… Κάθε χτύπος και σημάδι. Το αποτύπωμα μιας αδιόρατης συγκίνησης, πέρα απ’ τα όρια της θρησκευτικής (μας) πίστης. Ο Άγιος… Και τ’ αψηλό κωδωνοστάσι του… Το ιερό σύμβολο της πόλης. Το έμβλημα. Η σημαία. Η ταπεινή υπερηφάνεια του κάθε Κερκυραίου. Τη χρονιά που πάει στο καλό, συμπληρώθηκαν 430 χρόνια απ’ όταν μπήκε η πρώτη πέτρα. Μπαίνοντας «στον μήνα του Αγίου», σκάρτες δύο εβδομάδες πια απ’ το εόρτιό του («τα πρώτα Χριστούγεννα» των Κερκυραίων), το C.S.com καταθέτει τη δική του γραφή…

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Photo Credits: Αλέξανδρος Μελίδης

Η ΠΡΩΤΗ πέτρα. Επί Ενετών. Τέλη 16ου αι. Ακριβώς; Παλαιότερη συγκεκριμένη αναφορά, εμφανίζεται αυτή του Μάρμορα (σελ. 370): «Η υπέροχη εκκλησία, εντός των τειχών, ετελειώθη το έτος 1589 και το 1590 προσετέθη κωδωνοστάσιον…».

ΤΗΝ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ (1890) αποδέχεται και ο άλλοτε Μητροπολίτης Κέρκυρας, Μεθόδιος Κοντοστάνος (σελ. 9). Ενώ, αν και συνεπώς επιφυλακτικός απέναντι στον Μάρμορα, την άποψη υιοθετεί και ο Παπαγεωργίου: «…κτισθέντος τω 1590 του υψηλού πυργώδους κωδωνοστασίου» (σελ.199). Μοιάζει, κατ’ επέκταση, να «κλειδώνει» το σημείο: 1590˙ 430 χρόνια πριν. Με έναν, μονάχα, αστερίσκο…

ΔΙ’ ΕΓΓΡΑΦΟΥ του 1594, που παραθέτει ο Ν. Βούλγαρις, στην περίφημη «Αληθή Έκθεση» του 1669 (σελ. 19-20 α’ έκδοσης) περί της εκλογής επιτρόπων για την επιστασία της οικοδομής, διαφαίνεται πως ναι μεν η ανέγερση του ναού είχε προχωρήσει σε βαθμό, που να «αιτιολογεί» τη δυνατότητα εγκαινίων, ωστόσο, όπως εκτιμούσαν στα 1880 οι σχολιογράφοι της «Εκθέσεως…», Ν. Τ. Βούλγαρις και Ν.Β. Μάνεσης, «πολλά υπελείποντο ίνα συμπληρωθή το κτίριον της εκκλησίας, και επομένως το έργον της οικοδομής εξηκολούθησεν ακόμη» (σελ. 52-53). Είναι η αιτία, προφανώς, για την οποία μεταγενέστεροι μελετητές δίδουν κατοπινή ημερομηνία ολοκλήρωσης του ναού: ο Παπαγεωργίου, το 1594. Ο Κυριακής (σελ. 153), το 1595 ή 1596 [«καθ’ ο εξ υποθέσεως συνάγεται (ότι) είχε τελειώσει η οικοδομή»].

ΓΙΑ ΤΟ κωδωνοστάσιο, πάλι, δεν παραδίδεται κάτι συγκεκριμένο. Ως σαφώς πιο σύνθετο έργο ωστόσο, εκτιμάται -διόλου αβάσιμα- πως οι εργασίες ολοκλήρωσής του συνεχίστηκαν και τα αργότερα έτη. Εξ ου, προφανώς, και αναφορές όπως του Γιώργου Ζούμπου, πως «το επιβλητικό καμπαναριό τελειώνει γύρω στα 1600» ή άλλες, ακόμη «μεταγενέστερου» ορίζοντα κατασκευής του «ως συμπλήρωμα του ναού»: το 1620 (ενδεικτικά, ΕΔΩ). Κοινώς, ακριβώς 400 χρόνια πριν. Τούτο κι αν είναι / θα μπορούσε επετειακό…

ΑΥΤΟ ΠΟΥ μοιάζει αρκούντως ασφαλές βάσει των στοιχείων που μας παραδίδει η μετά σχολίων έκδοση της «Αληθούς Εκθέσεως…» είναι, αφ’ ενός το γεγονός πως τα περί «συνδρομής των χριστιανών, εντοπίων και αλλοδαπών» αφορούσαν, ως οργανικό κομμάτι του ναού, και στην ανέγερση του κωδωνοστάσιου, και αφ’ ετέρου η επιβεβαιωμένη «εμπλοκή» στην πρόοδο και των επ’ αυτού εργασιών μιας σειράς διασωθέντων ονομάτων της επιτροπής διαχείρισης κι επίβλεψης: αρχικά, ο ιερέας Νικόλαος Αυλωνίτης και ο Ιάκωβος Τριβώλης και κατόπιν, πλην Τριβώλη, οι Νικόλαος Λουκάνης και Περότα Πολίτης, οι οποίοι «δεν θέλουσι λείψη να επισπεύσωσι την συμπλήρωσιν της οικοδομής…» (σελ. 52-54).

ΕΝ ΠΑΣΗ περιπτώσει, το 1589-’90 πα’ να πει πως η αρχή, τουλάχιστον, κατασκευής ναού και κωδωνοστασίου τοποθετείται στα τέλη της εμβληματικής, 16ετούς θητείας του Φωτίου Παλατιανού ως Μέγα Πρωτοπαπά (1577 – 1593). Ο πνευματικός, δηλαδή, προϊστάμενος των Ορθοδόξων απ’ τα τέλη του 13ου – αρχές 14ου αι., προς κάλυψη του επισκοπικού κενού, που είχε αφήσει στους γηγενείς η κατάργηση της Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Κέρκυρας απ’ τους Ανδηγαυούς του Καρόλου (1284).

Η ΕΚΛΟΓΗ γινόταν ανά πενταετία, με εκλέκτορες 22 Ιερείς, 30 Λαϊκούς και, αργότερα, 10 Βενετσιάνους άρχοντες, (το, λεγόμενο, «Ιερό Τάγμα») κι επικύρωση απ’ τον Οικουμενικό Πατριάρχη και τον Ενετό, Γενικό Προβλεπτή Θαλάσσης.

ΕΠΙ ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑΣ (> 1799) εξελέγησαν συνολικά 33. Με πρώτο γνωστό, τον Μάρκο Βλεμονιάτη (1361 – 1387). Ο Παλατιανός υπήρξε ο υπ’ αριθμ. 18. Βάσει, δε, των θεσμοθετηθέντων αρμοδιοτήτων του, ήταν αυτός που, «σε συνεργασία με τον “Άρχοντα των Εκκλησιών” ή Μοναστηριών απεφάσιζαν για την ανοικοδόμηση Ιερών Ναών και Μονών και ετελούσαν τα εγκαίνια αυτών» (αναλυτικά, ΕΔΩ). Με όλη τη δέουσα μεγαλοπρέπεια και την επίσημή του ενδυμασία. Ο Κυριάκης (σελ. 150) περιγράφει γλαφυρά:

«Ενεδύετο εσώρασον, καλυμμαύχιον, περιπόδια και αμπεχόνην πλατείαν κοκκίνην μεταξοϋφαντον με χειρίδας ευρείας και μακροτάτας, φθνασούσας μέχρι ποδών και περικεκοσμημένας με κατηφέν κόκκινον…Η αργυρά αυτού ράβδος έφερεν επί της κορυφής μήλον σφαιροειδές και επ’ αυτού σταυρόν…»

ΠΡΟΦΑΝΩΣ, η όλη διαδικασία και το εθιμοτυπικό (εγκαίνια), συνέβη κι εδώ. Στην περίπτωση «τ’ Αγιού». Κατ’ εξέλιξη μιας ιστορικής «πλοκής», που είχε αρχίσει χρόνια πριν…

ΑΦΟΡΜΗ, συγκεκριμένα, για την ανέγερση του ναού είχε σταθεί η προ ετών απόφαση της ενετικής διοίκησης για περιτείχιση της πόλης (1576 – 1588). Απόφαση αναγκαία, όπως καταδείκνυε η συνεχής οθωμανική απειλή, με πιο πρόσφατη περίπτωση, την πολιορκία του 1573.

«ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ», μας λέει ο Σπ. Κατσαρός (σελ. 261), πλην της ανέγερσης νέου Φρουρίου, στο λόφο Αβράμη, «προέβλεπε να περικλείσει ολόκληρη την πόλη και τα προάστια μέσα σε τείχη». Προϋπόθεση; Η απαλλοτρίωση εκτάσεων. Μεταξύ αυτών, και της (ως τότε) εκκλησίας του σεπτού Σπυρίδωνος, «ήτις έκειτο εκτός του εξωπολίου των Κορυφών, πλησίον της εκκλησίας του Αγίου Λαζάρου, ήτις έκειτο απέναντι της Βασιλικής Πύλης… περί της θέσεως Κουκωναριάς (σ.σ. Κουκουναριά)… εις τα μέρη του Σαρρόκου» (Βούλγαρις – Μάνεσης, σελ. 30 – 31), μαζί με οικίες των ιδιοκτητών του ιερού λειψάνου, ιερέων, Νικολάου και Αρτεμίου Βούλγαρι (μετέπειτα, 1605, Μ. Πρωτοπαπάς).

ΣΥΜΦΩΝΗΘΗΚΕ. Και με υπογραφή του Προβλεπτή – Καπιτάνου, Κονταρίνη (1577), τους παραχωρήθηκαν σ’ αποζημίωση «έτερα γήπεδα εν κεντρικώ της πόλεως μέρει, εφ’ ων κατόπιν ανηγέρθη ο νυν ναός του Αγίου» (Παπαγεωργίου, σελ. 199). Με χρήση «μέρο(υ)ς των κεραμίδων και της ξυλικής της καταδεφισθείσης εκκλησίας (σ.σ. της “Κουκουνάρας”), διασωθέν(τος) υπό των υιών του Σταματίου (Βούλγαρι)» (Βούλγαρης – Μάνεσης, σελ. 50-51).

ΝΑ ΑΦΟΡΟΥΣΕ, άρα, ετούτο το παλαιό υλικό και την ανέγερση του κωδωνοστασίου; Από τις λεπτομέρειες, που θα μάθουμε ποτέ…

Συνεχίζεται

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• «Αληθής Έκθεσις περί του εν Κερκύρα θαυματουργού Λειψάνου του αγίου Σπυρίδωνος… παρά Νικολάου του Βουλγάρεως» (Vera Relatione del thaumaturgo …), Βενετία, 1669.

• «Αληθής Έκθεσις… εξελληνισθείσα μετά σημειώσεων και προσθηκών υπό Ν.Τ. Βουλγάρεως και Ν.Β. Μάνεση», Βενετία, 1880.

• Aνδρέας Μάρμορας, «Della historia di Corfu…», α’ έκδ. Βενετία, 1672 (βιβλίο 7ο).

• Σπυρίδων Παπαγεωργίου, «Ιστορία της Εκκλησίας της Κέρκυρας, από της συστάσεων αυτής μέχρι του νυν», Κέρκυρα, 1920.

• Μεθόδιος Κοντοστάνος, «Ασματική ακολουθία και βίος του εν αγίοις πατρός ημών Σπυρίδωνος επισκόπου Τριμυθούντος του θαυματουργού», Κέρκυρα, 1951.

• Κ.Χ.Μ. Κυριάκης, «Οδηγός της Νήσου Κερκύρας μετά προσθήκης Ιστορικών και άλλων ποικίλων ειδήσεων», Αθήνα, 1902.

• Aντώνιος Αγιούς, «Σελίδες Κερκυραϊκής Ιστορίας», εκδ. Έψιλον, Κέρκυρα, 2001.

• Σπύρος Κατσαρός, «Ιστορία της Κέρκυρας, υπό ερανισμάτων συνταχθείσα», εκδ. «Mellon», Κέρκυρα, 2003.

• Γιώργος Ζούμπος, «Ο Ναός του Αγίου στην κερκυραϊκή καθημερινότητα» (via enimerosi.com).

• Ιστοσελίδες: elWikipedia.org, apolitrosis.gr