19.9 C
Corfu
Σάββατο, 28 Μαΐου, 2022

Έκθεση «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Επισκεφτείτε την τρέχουσα περιοδική έκθεση: «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» από την ιδιωτική συλλογή του Frank Martin Diehr, στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης. Η έκθεση εστιάζει...

«Στέλλα κοιμήσου» στο Παλαιό Ψυχιατρείο από το Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας

Η φοιτητική θεατρική ομάδα του Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Avarts Theatre, στο πλαίσιο του 15ου Φεστιβάλ Οπτικοακουστικών Τεχνών, Audiovisual Arts...

Η Τρομπονίστρια της Τζαζ Karin Hammar και οι Fab 4 στην Κέρκυρα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού Θεάτρου Κέρκυρας, 19.00 Για τους φοιτητές της τζαζ του Ιονίου Πανεπιστημίου και κάθε ενδιαφερόμενο ΣΥΝΑΥΛΙΑ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού...

Συναυλία της Καμεράτας του Ι.Π. στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Στα πλαίσια του εορτασμού των 30 χρόνων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, σας προσκαλούμε σε συναυλία με την «Ionian Camerata» του Τμήματος...

Santa Filomena │ Η «Κερκυραία πριγκίπισσα» που έγινε Αγία (μια ιστορία από τις κατακόμβες)

Με αφορμή την, κατά παράδοση, σαν σήμερα (10/1) γέννηση της άλλοτε τοπικής Αγίας της Καθολικής Εκκλησίας, «εκ Νήσου Κερκύρας και εν Ρώμη αθλησάσης».

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Έζησε, όσο έζησε, σε χρόνους, που, η πενιχρότητα των τεκμηρίων, αγκάλιασε με τη μυστηριώδη άχλη της το παραδοσιακά δυσδιάκριτο σύνορο ιστορίας και προφορικότητας˙ μεταίχμιο 3ου και 4ου αι. μ.Χ. Στο ένα άκρο (γέννηση), η 10η Ιανουαρίου του 291. Κέρκυρα. Στο άλλο (θυσία), η 10η Αυγούστου του (302 ή) 304. Ρώμη. Κι ενδιαμέσως, 11 ή 13 έτη˙ μόλις τόσα. Ικανά, ωστόσο, να υφάνουν με τη σκοτεινή τους τραγικότητα, πέπλα αγιοσύνης. Αυτή είναι η ιστορία της Φιλομένας (Φιλουμένας). Της, κατά παράδοση, «Κερκυραίας πριγκίπισσας», η «κόρη του φωτός». Παρθενομάρτυς πίστεως, «εκ Νήσου Κερκύρας και εν Ρώμη αθλήσασα». Άλλοτε τοπική, καθολική Αγία. Προστάτιδα νηπίων. Νέων. Και παιδιών. Όπως (παιδί) ήταν και η ίδια. Τότε, που…

Η ΙΣΤΟΡΙΑ αρχίζει, επί της ουσίας, στα 1802. Επί πάπα Παύλου VII. Μάης ήταν, 24 – 25, όταν, σκαλίζοντας τις κατακόμβες της Πρισίλας (Priscille), στη Via Salaria Nova, εργάτες χτύπησαν τυχαία κάποιες πλάκες που έμοιαζαν να κλείνουν ένα σκάψιμο στο βράχο.

ΗΤΑΝ τρεις. Κι επί της επιφάνειάς τους, χαραγμένα κάποια σύμβολα: μια άγκυρα, τρία βέλη, μια παλάμη (του μαρτυρίου), μια μάστιγα, ένας κρίνος. Και γράμματα. Που, βάσει της σειράς τους, σχημάτιζαν μια φράση: «Lumena / paxte / cumfi». Σε πρώτη ανάγνωση δεν έβγαινε άκρη («Το φως / Πίσω σας / Με Φι»). Γρήγορα, ωστόσο, θεωρήθηκε πως έφταιγε η εσφαλμένη τοποθέτηση των πλακών. Η αριστερή έπρεπε να πάει δεξιά. Κι έτσι διάβαζες: «pax tecum Filumena». Δηλαδή, «Ειρήνη μαζί σου, Φιλουμένα» (Αναπαύσου εν ειρήνη, Φιλουμένα).

ΠΙΣΩ, εντοπίστηκε η ύπαρξη μικρού τάφου. Με, εντός, τον σκελετό ενός παιδιού, 13-15 ετών και «κολλημένη» επί του τοίχου, μια μικρή, γυάλινη φιάλη, μ’ απομεινάρια, είπαν, αίματος (κατά το παλαιό ταφικό συνήθειο). Σύμφωνα με το τότε τυπικό, για την ταφική επιβεβαίωση «μάρτυρος της πίστεως», απαιτούνταν, ως στοιχεία ή σημάδια, το αγγείο με το αίμα «σε γυαλί ή τερακότα», η χαραγμένη παλάμη (στον τάφο ή τον ασβέστη) και ίσως μια επιγραφή. Υπήρχαν…

ΤΟ ΚΟΥΒΑΡΙ είχε αρχίζει σιγά – σιγά να ξετυλίγεται. Η φήμη και η λατρεία της διαδόθηκαν. Της αφιερώθηκαν ναοί. Αγάλματα. Στην Καμπανία, κοντά στο Αβελλίνο, ο Mugnano del Cardinale, στον οποίο παραδόθηκαν τα λείψανα (1805) και οι τρεις πλάκες (1827, ως τότε στο Βατικανό) εξελίχθηκε σε λατρευτικό επίκεντρο. Της απεδόθη θαυματουργική δράση, ιδίως σε Ιταλία και νότια Γαλλία (πιο «ηχηρή» περίπτωση, ιστορικά, η θεραπεία της Γαλλίδας νομομαθούς, Pauline Jaricot το 1835). «Είναι μια μεγάλη Αγία» τόνιζε στα 1827 ο πάπας Λέων XII. Έλειπε, ωστόσο, κάτι: η ανασύνθεση της ιστορίας της. Ποια ήταν, άρα, ακριβώς, η Αγία Φιλομένα;

Η φιάλη με το αίμα

ΕΤΟΣ 1833, μήνας Αύγουστος. Τρεις άνθρωποι, άγνωστοι αναμετάξυ τους και σε διαφορετικές περιοχές -μια μοναχή, ένας ιατρός κι ένας ιστορικός- θα επιβεβαίωναν, λέει, την ίδια «αποκάλυψη». Με δημοφιλέστερη όλων την ‘ξιστόρηση της μοναχής απ’ τη Νεάπολη, της Maria Luisa di Gesù (η «ευσεβής αποκάλυψή» της αναγνωρίστηκε επίσημα απ’ το Ιερό Uffizio τον ίδιο χρόνο, 21/11). Που καθώς, λέει, προσευχόταν μπροστά στο άγαλμα της Αγίας κι έπειτα, μια μέρα στο κελί της, άκουσε την φωνή να περιγράφει: «Αγαπητή μου, αδελφή… Είμαι η κόρη του βασιλιά ενός μικρού κράτους στην Ελλάδα (σ.σ. η Κέρκυρα απ’ το 229 π.Χ. κι έως το 337 μ.Χ. ετέθη εθελούσια υπό την προστασία της Ρώμης). Και η μητέρα μου, μ’ επίσης βασιλική καταγωγή…» Ειδωλολάτρες, των καιρών του Διοκλητιανού, που παρά τις καθημερινές θυσίες στους θεούς για ν’ αποκτήσουνε παιδί, έβλεπαν τους κόπους τους να μένουν άκαρποι. Και γιόμιζαν με θλίψη…

ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ του βασιλιά – πατέρα της υπήρχε τότε ένας γιατρός, ο Πούμπλιος. Ρωμαίος, αλλά έχων ασπαστεί το χριστιανισμό. Βλέποντας τον πόνο του, αποφάσισε να του μιλήσει. Για τη θρησκεία του. Το Άγιο Πνεύμα. Την προσευχή. «Βαπτισθείτε», τους προέτρεψε. Κι εκείνοι πείστηκαν. Βαφτίστηκαν. Προσευχήθηκαν, μαζί και ο Πούμπλιος, «στον έναν και μοναδικό Θεό». Περί «καρπού κοιλίας». Κι Εκείνος τους εισάκουσε. Και τους χάρισε μια κόρη. Που ως «σημάδι του Φωτός της Πίστης που τη γέννησε», τη βαπτίσαν’ εκ του «lumen» (lumena): «Φως». Και ως κόρη του (fi-glia + lumena), «Filumena» (> Filomena, αγγλ. Philomena), η «κόρη του Φωτός». Όμορφη. Πολύ…

ΚΑΠΟΤΕ, χρόνια μετά, ενώ οι διώξεις του Διοκλητιανού έναντι των χριστιανών τρόχιζαν σπαθιά και –για τούτο, άραγε;- «ο αυτοκράτορας απειλούσε με πόλεμο το βασίλειο», η οικογένεια, μαζί και η Φιλομένα, μετέβησαν στη Ρώμη για ακρόαση. Όταν ο αυτοκράτορας, συνεχίζει η αφήγηση, αντίκρισε την κόρη, έκθαμβος, υποσχέθηκε στον βασιλιά πατέρα της, κάθε υποστήριξη, υπό την προϋπόθεση να του ‘δινε το χέρι της. Ο βασιλιάς το δέχτηκε – κι επέστρεψαν στον τόπο τους. Η Φιλομένα, όχι: «Να σπάσω, για την αγάπη ενός ανθρώπου, τον όρκο παρθενίας που ‘χω πάρει για τον Κύριο; Η παρθενία μου ανήκει σε αυτόν…».

ΠΙΕΣΤΗΚΕ. Απειλήθηκε. Την παρακάλεσαν με δάκρυα – «λυπήσου εμάς, τη χώρα μας, τους υπηκόους μας…» Μα, κράτησε˙ «μοναδικό βασίλείο μου ο Παράδεισος…».

Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ τους καλεί εκ νέου για εξηγήσεις˙ μια τελευταία απόπειρα. Εις μάτην. Και φουντωμένος από οργή, διατάζει να τη δέσουν μ’ αλυσίδες και να την πετάξουν σ’ ένα ανήλιαγο κελί. Χωρίς νερό. Δίχως τροφή. Με διόλου φως. Μήπως κι αλλάξει γνώμη. Δεν άλλαξε. Παρά τις νέες απειλές. Τις επιθέσεις και τα βάσανα.

ΤΗΝ 37η ημέρα, το σκοτεινό και υγρό κελί γέμισε αιφνιδίως φως. Και μέσα απ’ αυτό, η Φιλομένα, συνεχίζει η παράδοση, διέκρινε την Παναγιά και τον μικρό Χριστό: «Τρεις ακόμη μέρες θα ‘σαι ακόμη, κόρη μου, σ’ αυτή τη φυλακή… Κι έχε θάρρος. Πίστη. Γιατί θα έρθουν βασανιστήρια τρομερά. Εγώ θα σε βοηθήσω. Η Χάρις του Αγίου Πνεύματος… Και ο Αρχιστράτηγος ο Γαβριήλ, που τ’ όνομά του πα’ να πει “δύναμή μου είναι ο Θεός”…»

ΚΑΤΑΚΛΥΣΜΕΝΗ από ευτυχία, η Φιλομένα είδε τα πάντα να συμβαίνουν όπως τ’ άκουσε. Την ξεγύμνωσαν σε δημόσια θέα. Την έδεσαν και τη μαστίγωσαν με λύσσα, παρουσία λαού και δικαστών˙ όλο το σώμα, μια ανοιχτή πληγή. Και την πέταξαν πίσω στο μπουντρούμι, να πεθάνει. Το κελί, ωστόσο, γέμισε ξανά από φως. Κι εμφανίστηκαν δυο άγγελοι, λευκοί. Και θεραπεύσαν’ τις πληγές.

ΤΟ ΘΕΑΜΑ παρακολούθησαν με δέος δύο φύλακες. Και το μετέφεραν στον Αυτοκράτορα (φωτό πάνω), που τη ζήτησε ξανά, ενώπιόν του. Την καλοπιάνει. Της λέει πως το γιατρικό της το ‘φερε οι Δίας, καθώς την ήθελε για αυτοκράτειρα της Ρώμης. Της υπόσχεται τιμές. Η Φιλομένα δεν ενδίδει. Και ο αυτοκράτορας, δοκιμάζοντας εκ νέου της οργή του, διατάσσει να την αλυσοδέσουν και να τη ρίξουν με βαρίδια και μια άγκυρα, μεσ’ τα νερά του Τίβερη. Την έριξαν. Αλλά οι άγγελοι της έκοψαν την αλυσίδα και τη μετέφεραν στην όχθη, σώα κι άβροχη, μπροστά στα έκπληκτα μάτια του λαού˙ ήταν πολλοί, λέει, τότε οι «εθνικοί», που, βλέποντας το θάμα, μετανόησαν.

«ΜΑΓΕΙΑ», φωνάζει ο Διοκλητιανός. Και δίνει εντολή να μεταφέρουνε το σώμα της στους δρόμους, τρυπώντας το με βέλη. Και πέφταν’ οι σαϊτες και την τρύπαγαν. Κι έτρεχε το αίμα… Νομίζοντας ο αυτοκράτορας πως τούτη τη φορά θα πέθαινε, διέταξε να τη πάνε πίσω στο μπουντρούμι της. Και η Φιλουμένα έπεσε σε ύπνο. Βαθύ. Γλυκό. Ώσπου ξύπνησε. Χωρίς πληγές. Ο Διοκλητιανός το μαθαίνει. Και ξαναστέλνει τους τοξότες. Τη σημαδεύουν. Αλλά οι σαϊτες, «αρνούνται» με πετύχουν το κορμί της.

«ΜΑΓΕΙΑ», ξαναφωνάζει ο αυτοκράτορας. Και δίνει εντολή να περάσουν τα βέλη από πυρακτωμένους φούρνους, για να λυθούν τα μάγια απ’ τη φωτιά. Και μετά, να ξαναρίξουν. Τίποτα˙ τα βέλη ξαναγύριζαν –έξι τοξότες έπεσαν νεκροί. Είδε κι απόειδε ο αυτοκράτορας. Και φθάνοντας στα έσχατα, διέταξε να της κόψουν το κεφάλι. Ήτανε 10 Αυγούστου, μια Παρασκευή, η ώρα 3 (όπως, κατά παράδοση, και η σταύρωση του Ιησού), όταν τ’ ατσάλι «κατάπιε» τον αέρα. Τέλος…

La «questione filomeniana»

ΜΟΛΟΝΟΤΙ απ’ το 1837 εγκρίθηκε επίσημα η δημόσια λατρεία της Αγίας σε σειρά Επισκοπών, μολονότι απ’ το 1886 (επί Λέοντος XIII) καθιερώθηκε η εορτή της την πρώτη Κυριακή μετά τη 10η Ιανουαρίου, μολονότι πάπες, με πρώτο τον Πίο Χ, έμειναν στην ιστορία της ως μεγάλοι λατρευτές της και η λατρεία της διεδόθη γρήγορα στα πέρατα (από Γαλλία και Ιβηρική, έως ΗΠΑ, Καναδά, Κίνα, Ινδία, Ν. Αφρική και Ωκεανία) με δημιουργία πλήθους αδελφοτήτων και πλήρους υμνολογίας, η Αγία Φιλομένα ουδέποτε εντάχθηκε στο συλλογικό, κανονιστικό Εορτολόγιο / Μαρτυρολόγιο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Αλλά περιορίστηκε στο εορτολόγιο «ορισμένων περιοχών».

EINAI προφανώς πως «κάτι υπήρχε». Κι αυτό το «κάτι» άρχισε να αναδεικνύεται λίγο μετά τον εορτασμό του Ιωβηλαίου της, το 1902.

YΠΕΥΘΥΝΟΣ, ένας αρχαιολόγος: ο Orazio Marucchi. Κατά τη θεωρία του οποίου οι τρεις πλάκες στις κατακόμβες της Πρίσιλα αποτελούσαν προϊόν μεταγενέστερης επαναχρησιμοποίησης (εξ ου, υποστήριζε, και η, αρχικώς, ακαταλαβίστικη φράση). Άρα, δεν «ανέφεραν» τα λείψανα της Αγίας. Ενώ παράλληλα, αμφισβητούσε το κατά πόσον το περιεχόμενο της φιάλης ήταν αίμα ή υπόλειμμα αρωμάτων.

ΤΟΝ MARUCCHI διέψευσε άμεσα (1905) έτερος αρχαιολόγος, ο Giuseppe Bonavenia, μετά από προσωπική έρευνα στις κατακόμβες. Αργότερα, άλλοι. Έως, πολύ πρόσφατα (2003), τον επικεφαλής του Ιερού της Αγίας Φιλομένας, Giovanni Braschi, ο οποίος, με την εργαστηριακή βοήθεια του Πανεπιστημίου του Milano – Bicocca και του καθηγητή, C. Lalli (Φλωρεντία, «P. Dure»), απέκλεισε την επαναχρησιμοποίηση των πλακών κι επιβεβαίωσε την, εντός δοχείου, ύπαρξη οργανικού υλικού, «πιθανόν υπολείμματος αιμοσφαιρίνης».

Η «QUESTIONE filomeniana», ωστόσο, του Marruchi υπήρξε επιδραστική. Και πέρα απ’ τη δημιουργία οικείου κύματος υποστηρικτών (όπως, ενδεικτικά, ο Peter Kirsch), φαίνεται να ελήφθη σοβαρά υπ’ όψιν και στην περιβόητη εξέλιξη του 1961. Τότε (14/2), που η επίσημη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία / Ιερά Συνέλευση Τελετών (Sacra Congregazione dei Riti) αποφάσιζε πως «η ημέρα εορτής της Αγίας Φιλομένα, πρέπει να εξαλειφθεί από οιοδήποτε (τοπικό) ημερολόγιο».

ΙΣΧΥΣΕ άμεσα (βλ. έκδοση Messale Romano 1962). Και συνεχίζει να ισχύει. Ωστόσο, σημειώνουν οι Antonio Borrelli και Emilia Flocchini, «η αφοσίωση στην Αγία εξακολουθεί να είναι ευρέως διαδεδομένη, όχι μόνο στο Mugnano del Cardinale, όπου φτάνουν πολλά προσκυνήματα από πολλές χώρες του κόσμου, αλλά και σε άλλα μέρη όπου η λατρεία της είναι ριζωμένη ιστορικά». Τιμούν. Προσεύχονται. Και ψάλλουν – ύμνους και μεγαλυνάρια, σαν κι αυτό…

«Χαῖρε ὦ κοράσιον εὐαγές, ἐν τῷ Παραδείσῳ, Φιλουμένα πανευκλεές, γόνε τῆς Κερκύρας, κειμήλιον τῆς Ῥώμης, δοξάζουσα ἀπαύστως, Χριστὸν τὸν Κύριον…»

Info

Αφιερωμένα στην Αγία Φιλομένα, γράφτηκαν πολλά δοξαστικά. Ύμνοι. Ποίηματα. Και μουσικά κομμάτια, μάρτσιες. Μία απ’ τις πιο δημοφιλής, φέρει τη συνθετική υπογραφή του R. Baragatti. Κι εδώ και χρόνια κατέχει περίοπτη θέση στο ρεπερτοριακό εθιμοτυπικό (και) της «Παλαιάς» Φιλαρμονικής – λιτανείες Δεκαπενταύγουστου και Μ. Εβδομάδας. Ας κλείσουμε μ’ αυτό…

Mε πληροφορίες από…

Philomena.org en.Wikipedia.orgec.aciprensa.com (encyclopedia Catolica online) santiebeati.it

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Έκθεση «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Επισκεφτείτε την τρέχουσα περιοδική έκθεση: «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» από την ιδιωτική συλλογή του Frank Martin Diehr, στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης. Η έκθεση εστιάζει...

«Στέλλα κοιμήσου» στο Παλαιό Ψυχιατρείο από το Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας

Η φοιτητική θεατρική ομάδα του Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Avarts Theatre, στο πλαίσιο του 15ου Φεστιβάλ Οπτικοακουστικών Τεχνών, Audiovisual Arts...

Η Τρομπονίστρια της Τζαζ Karin Hammar και οι Fab 4 στην Κέρκυρα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού Θεάτρου Κέρκυρας, 19.00 Για τους φοιτητές της τζαζ του Ιονίου Πανεπιστημίου και κάθε ενδιαφερόμενο ΣΥΝΑΥΛΙΑ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού...

Συναυλία της Καμεράτας του Ι.Π. στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Στα πλαίσια του εορτασμού των 30 χρόνων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, σας προσκαλούμε σε συναυλία με την «Ionian Camerata» του Τμήματος...

Συναυλία μουσικής μπαρόκ στο Παλαιό Φρούριο

Μια συναυλία μουσικής μπαρόκ για τα 30 χρόνια από την ίδρυση του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου θα γίνει στις 29 Μαΐου, 20.30,...