Παλαμάς │Απ’ την «Κερκυραϊκή Ανθολογία» στον Ύμνο του Κ.Γ.Σ.

Οκτώ αναφορές του διπόλου Κέρκυρα και Κωστής Παλαμάς, με αφορμή τη σαν σήμερα γέννηση του μεγάλου ποιητή.

Επιμέλεια: Ηλίας Αλεξόπουλος

# ΕΠΑΝΕΚΤΙΜΗΣΗ ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

Πανελλήνιος. Πανεθνικός. Αλλά και, ειδικώς, «φανατικός μελετητής και μεταφυτευτής του Ιόνιου πνευματικού πολιτισμού». Στρέφοντας από νωρίς βλέμμα και νου κατά δυσμάς. «Απ’ όπου πλούσιο χύθηκε στη Ελλάδα το Ευρωπαϊκό πνεύμα, και ζωοποίησε την ελληνική λογοτεχνία» (Καραντώνης, 1959). Εκφράστηκε ποικιλοτρόπως. Πλην άλλων, με τα περισπούδαστα δοκίμια – κριτικές μελέτες του για Σολωμό (βλ. «Η ζωή και το έργο του», 1901), Βαλαωρίτη, Λασκαράτο, Τυπάλδο, αλλά και Μαρκορά, Πολυλά (όταν πέθανε, 1896, του αφιέρωσε: «… κατάβαθα αβασίλευτο βλέπε μπροστά σου, και σαν αέρι από λατρεία πνέε τριγύρω στον Όμηρο, μακάριε, και στο Σαιξπήρο!»), Μαβίλη˙ γράφει στον πρόλογο των «Δεκατετράστιχων» για την ποίησή του: «Ανταμώνονται στα ωραιότερα σονέτα μια επιμελημένη και στα ελάχιστα φροντίδα με μια θερμότατη στη σύλληψη πνοή για να δείξουν, ακόμα μια φορά, πως τεχνική δεξιοσύνη και καθαρή ποίηση ένα είναι…». Η επανεκτίμηση της Επτανησιακής Σχολής (όρο που δεν εφηύρε, αλλά παγίωσε ο Παλαμάς) στα τέλη του 19ού αι. είχε εμφατικά την παλαμική υπογραφή.

# Η «ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ» ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

Σε συνέχεια του παραπάνω, αλλά ειδικής αναφοράς. Καθώς ο Κάλβος δεν επικαιροποιήθηκε απλά απ’ τον Παλαμά, αλλά εν πολλοίς «ανακαλύφθηκε». Ανασύρθηκε απ’ τη λήθη και τοποθετήθηκε έκτοτε στον (εθνο-ρομαντικό) λογοτεχνικό κανόνα της Επτανησιακής Σχολής. Λυδία λίθος, η περιβόητη διάλεξη στον «Παρνασσό», το 1888. Ο Παλαμάς διάβασε το όλον των «Ωδών» και μολονότι, ως θιασώτης της «γλώσσας του λαού», κατέθεσε προβληματισμό για την καλβική γλώσσα («γλώσσα αχαλίνωτον και ακανόνιστον», που «καθιστά εν πολλοίς δυσπρόσιτον την ποίησίν του»), εντούτοις, «το εγκώμιον (του) θέλω ήδη να πλέξω» και «εξαιρετικώς πρέπει να κριθή». Εντυπωσιακή περιγράφεται και η ανακάλυψη του Κάλβου απ’ τον ποιητή: όπως αφηγείται, εντόπισε, ως μαθητής, τις «Ωδές» στο Μοναστηράκι – έργο «άγνωστον αγνώστου εις εμέ ποιητού». Το αγόρασε κι επιστρέφοντας στο δωμάτιό του, «το ήνοιξα μηχανικώς, και εις την σελίδα εφ’ ής τυχαίως προσηλώθησαν τα όμματά μου ανέγνων, άλλοτε μεν ελκυόμενος, άλλοτε δ’ εκπληττόμενος, τους στίχους, υπό τον τίτλον “Ο Ωκεανός”…».

# ΟΙ ΦΑΙΑΚΕΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Επτάνησα / Κέρκυρα βρήκαν σειρά ευθέων αναφορών στην παλαμική ποίηση. Διαβάζουμε στο πανιόνιο «Τραγούδι των Εφτά Νησιών» (1905): «Από την Κέρκυρα, όνειρο μεσ’ στη χαρά του Μάη… Κ’ εσύ του νου και της καρδιάς, ω Κέρκυρα, μαγεύτρα…». Καίριος μπούσουλας, η ομηρική «Οδύσσεια» – και μέσω αυτής, οι παλαιοί Φαίακες˙ γράφει στο ένατο Σονέτο των (νοερών) «Πατρίδων» του 1895 (το 1904, στην «Ασάλευτη Ζωή»): «Σαν των Φαιάκων το καράβ’ η Φαντασία / χωρίς να τη βοηθάν πανιά και λαμνοκόποι / κυλάει…». Ή στην (επίσης «Πατρίδες») πολυθρύλητη «Κέρκυρα» – η, ποιητικά, πιο ευθεία αναφορά του: «Εκεί που ακόμα ζουν οι Φαίακες του Ομήρου / και σμίγ’ η Ανατολή μ’ ένα φιλί τη Δύση / κι ανθεί παντού με την ελιά το κυπαρίσσι / βαθύχρωμη στολή στο γαλανό του Απείρου… και τεχνίτης / εκεί της λύρας ξαναζεί και την πατρίδα / και τη δόξα ο Δημόδοκος υμνεί…» Οι Φαίακες τ’ Αλκινόου επιστρέφουν κι άλλοτε. Όπως στον Ύμνο που συνέθεσε με αφορμή την ανέγερση – αποκαλυπτήρια αγάλματος του Σολωμού στη Ζάκυνθο (1902): «… και στον κήπο ήβρε του Αλκίνοου / τους αγέραστους καρπούς…».

# «Ο ΚΥΒΕΡΝΟΣ», ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

Ήταν η ευχή του Παλαμά για το μέλλον της Ελλάδας (ένας οραματισμός για τον ιδανικό αρχηγέτη μιας νέας αυγής), καταπώς εκφράζεται στο «Τραγούδι των Εφτά Νησιών» (1905): «Του Καποδίστρια η ψυχή κι ο ίσκιος του Οδυσσέα / φιλιούνται ταιριαστά / Άμποτε από το / ταίριασμα και το φίλημά τους / Κάποιος να γεννηθή…». Όταν στην Κέρκυρα «σηκώθηκε» ο ανδριάντας του Ιωάννη (ο γνωστός, στην άκρη της Σπιανάδας), ο Παλαμάς επανήλθε («Λόγος για τον Καποδίστρια…») εκφράζοντας το λυρικό του δέος για το έργο και τη ζωή «του Κύβερνου», όπως τον αποκαλεί: «…σ’ εσέ γυρίσαν οι Έλληνες το νου, και νέοι και γέροι / κι από τις κιτρολεϊμονιές μοσκόβολο το αγέρι / μοσκόβολο το σκόρπισε στο Γένος τ’ όνομά σου… Τιμή στο αρμονικό νησί, τιμή στην Κέρκυρά σου / που ανάστησε στο μάρμαρο την τίμια ζωγραφιά σου / Κι αν των αρχαίων καλών καιρών ζούσεν Εσέ η Πατρίδα / στης χρυσελεφαντένιας Αθηνάς του την ασπίδα / θα σκάλιζε το πρόσωπό σου η σμίλη ενός Φειδία / θα δόξαζε το γένος σου Πινδαρική υμνωδία / θα σου κρατούσε ο Πλούταρχος τόπο στην εκκλησιά του / ανάμεσα στο Σόλωνα και στο Φωκίωνά του…»

# ΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΙΣΤΕΣ ΚΑΙ Ο ΘΕΟΤΟΚΗΣ

Τα χρόνια της ποιητικής εμφάνισης του Παλαμά (και της «Νέας Αθηναϊκής Σχολής») συνέπεσαν με την ακμή του προβληματισμού για το γλωσσικό ζήτημα. Ο Παλαμάς, θιασώτης της «γλώσσας του λαού», συνέβαλε ουσιωδώς την πιο γρήγορη, σε σχέση με την πεζογραφία, καθιέρωση της δημοτικής στην ποίηση (βλ. δημοσιεύσεις σε «Νουμά»), χαρακτηρίζοντάς την «αρετή μου», ακόμη και σε εποχές που δεν έλειψαν οι σε βάρος του επιθέσεις, ακόμη και διώξεις, από πλευράς των «μαλλιαρών». Υπ’ αυτά τα δεδομένα, ήταν μάλλον φυσιολογική η ανάπτυξη επαφών και αλληλογραφίας με τους Κερκυραίους δημοτικιστές και, ασφαλώς, τον Ντίνο Θεοτόκη (μέρος της αλληλογραφίας τους, με διάχυτο τον ένθεν κακείθεν σεβασμό, δημοσίευσε ο Κ.Γ. Κασίνης, βλ. και «Νέα Εστία», 1226, 1/8/1978). Με «κλου» την πρόσκλησή του στο νησί (καθώς και των Γιάννη Ψυχάρη, Ιωάννη Γρυπάρη) στη θρυλική συνάντηση δημοτικιστών της Κορακιάνας (1905), με αφορμή την επίσκεψη στην Κέρκυρα του Αλέξανδρου Πάλλη. Έστω κι αν, εντέλει, ο Παλαμάς (ανέκαθεν δύσκολος στις μετακινήσεις) δεν έδωσε το «παρών».

# ΣΤΗΝ «ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ»

Απόρροια των παλαιόθεν σχέσεων του με τους Κερκυραίους δημοτικιστές (μεταξύ τους και ο Μαβίλης, του περίφημου «χυδαία γλώσσα δεν υπάρχει. Υπάρχουσι χυδαίοι άνθρωποι» και ο οποίος μαρτυρείται να στέλνει ποιήματά του στον Παλαμά, ζητώντας του να τα κρατήσει στο συρτάρι), υπήρξε η τακτική εμφάνιση του Παλαμά και στο περιοδικό της «Συντροφιάς των Εννιά», την ιστορική «Κερκυραϊκή Ανθολογία» (1915 κ.ε.). Άλλωστε, πλην Θεοτόκη τον συνέδεαν σχέσεις εκτίμησης, τόσο με τη διευθύντρια και ψυχή του εντύπου, Ειρήνη Δενδρινού (ενδεικτική η αφιέρωσή «στην κυρία Ειρήνη Α. Δεντρινού» του ήδη αναφερθέντος λυρικού του λόγου για τον Καποδίστρια), όσο και με τον τρίτο του αρχικού πυρήνα της «Συντροφιάς», τον χαράκτη, Μάρκο Ζαβιτσιάνο (για τον οποίο, μετά το θάνατό του, έγραψε πως «ήτο γνήσιος καλλιτέχνης… ικανός να χειρισθή του λογίου την πένναν δια να πραγματευθεί ζητήματα κ’ αισθητικής φύσεως και τάξεως κοινωνιολογικής…»). Θερμά σημειώνονται σχόλιά του και για νεώτερους Κερκυραίους λογοτέχνες – συνεργάτες της «Ανθολογίας», όπως η Κατίνα Παππά.

# ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΜΕ ΣΑΜΑΡΑ

Η, κατόπιν εισήγησης του Δημητρίου Βικέλα (1895) εμβληματική συνεργασία του με τον Κερκυραίο συνθέτη, Σπύρο Σαμάρα. Με τέκνο τον απόλυτο Ύμνο στο αθλητικό και Ολυμπιακό ιδεώδες: «Αρχαίο Πνεύμα αθάνατον, αγνέ πατέρα / του ωραίου, του μεγάλου και τ’ αληθινού / κατέβα, φανερώσου κι άστραψε εδώ πέρα / στη δόξα της δικής σου γης και τ’ ουρανού…» Ανεπίσημα, ακούστηκε πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 1896, σε εκδοχή για πιάνο, στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός». Επίσημα, στην τελετή έναρξης των α’ σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων (Αθήνα, 1896). Από ορχήστρα 200 μουσικών και χορωδία 200 μελών, σε διεύθυνση Σαμάρα, ο οποίος ήρθε ειδικά γι’ αυτό το σκοπό από το Μιλάνο στην Αθήνα (παρουσία, στο Καλλιμάρμαρο, «Παλαιάς» και «Μαντζάρου»). Απ’ το 1958 παγιώθηκε ως ο επίσημος Ύμνος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής (στη έδρα της οποίας, στη Λωζάννη, βρίσκεται η αρχική, αυθεντική παρτιτούρα). Με τους παλαμικούς στίχους αποδιδόμενους, συνήθως, στη γλώσσα της, κατά περίπτωση, διοργανώτριας χώρας των Αγώνων.

# Ο ΥΜΝΟΣ ΤΟΥ Κ.Γ.Σ.

Περίπτωση – διαμαντάκι… Δημοσίευμα – ντοκουμέντο της «Αλήθειας» (φ. 16/9/1906), για τα εγκαίνια του Γυμναστηρίου του Κερκυραϊκού Γ.Σ.: «…υπό του σώματος της Φιλαρμονικής ανάκρουσις του ύμνου του Συλλόγου, ποιηθέντος υπό του διαπρεπούς λογίου και ποιητού κ. Κωστή Παλαμά, μελοποιηθέντος δε υπό του νεαρού μουσικοδιδασκάλου κ. Νικολάου Τσερούτη…» Ακριβώς: ο παλαιός, επίσημος Ύμνος του Κ.Γ.Σ. (τότε «εν Κερκύρα Γυμναστικού Συλλόγου») φέρει την υπογραφή του Παλαμά. Κατ’ επιθυμία – μεσολάβηση, εκτιμά ο Π. Λινάρδος, του Σπύρου Σαμάρα και κατά διαφαινόμενη ανταπόδοση της ανακήρυξης του ποιητή (παρών, κατ’ εκδοχή) σε επίτιμο μέλος του Κ.Γ.Σ. Ο Ύμνος, επί μακρόν έστεκε άγνωστος. Ώσπου τον ανακάλυψε ο φιλόλογος, Φάνης Καββαδίας, σε παλαιό ανθολόγιο (ημερομηνία: Σεπτέμβριος 1906): «Νέοι, δυναμώστε το κορμί / κι ας αναδώσ’ η ορμή σας…». Αυτή, αντίθετα, που δεν εντοπίστηκε ήταν η αρχική μελοποίηση. Ώσπου ανάλαβε να προσφέρει μία νέα ο φίλος του Κ.Γ.Σ., Τάσος Πουλημένος (το 2001 εκτελέστηκε και κυκλοφόρησε από τη συμφωνική ορχήστρα / μικτή χορωδία της ΕΡΤ – κι έπειτα, διασκευή για μπάντα απ’ τον Σπ. Δολιανίτη).