19.9 C
Corfu
Σάββατο, 28 Μαΐου, 2022

Έκθεση «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Επισκεφτείτε την τρέχουσα περιοδική έκθεση: «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» από την ιδιωτική συλλογή του Frank Martin Diehr, στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης. Η έκθεση εστιάζει...

«Στέλλα κοιμήσου» στο Παλαιό Ψυχιατρείο από το Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας

Η φοιτητική θεατρική ομάδα του Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Avarts Theatre, στο πλαίσιο του 15ου Φεστιβάλ Οπτικοακουστικών Τεχνών, Audiovisual Arts...

Η Τρομπονίστρια της Τζαζ Karin Hammar και οι Fab 4 στην Κέρκυρα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού Θεάτρου Κέρκυρας, 19.00 Για τους φοιτητές της τζαζ του Ιονίου Πανεπιστημίου και κάθε ενδιαφερόμενο ΣΥΝΑΥΛΙΑ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού...

Συναυλία της Καμεράτας του Ι.Π. στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Στα πλαίσια του εορτασμού των 30 χρόνων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, σας προσκαλούμε σε συναυλία με την «Ionian Camerata» του Τμήματος...

Αθανάσιος και Σπυρίδων: Η συγκλονιστική σύνδεση των προστατών της Κέρκυρας

Με αφορμή την προ ημερών γιορτή του Αγ. Αθανασίου… Η Οικουμενική της Νίκαιας, η «Απολογία Β’», η φιλοξενία του λειψάνου, οι εικονογραφήσεις, το θαύμα του μικρού Ιωάννη και η συν-προστασία (sic) απ’ την πανώλη του 1630.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Βασική φωτό: Η περίφημη τοιχογραφία του Ι.Ν. Αγ. Αθανασίου στην Άνω Κορακιάνα.

YΣΤΕΡΟΣ Μεσαίωνας. Αγαρηνό σπαθί, σβηστή λαμπάδα. Η Ρωμανία χάθηκε˙ εάλω η Πόλις. Δάκρυσ’ η κυρα – Δέσποινα. Και τα όσια κινδύνεψαν. Πολλά τους, χάθηκαν. Μαγαρίστηκαν. Και κάηκαν. Όσα γλίτωσαν, έχουν να λέν’ την ιστορία τους. Κάποια λυτρωτική προνόηση… Κάποιο μακρινό ταξίδι, χωμένο, ίσως, σε πρόχειρα σακιά με άχυρα, για κάλυψη… Πρώτος σταθμός, νέος σταθμός… Μέχρι το σώσμα…

ΚΕΡΚΥΡΑ, 1456. Τα λείψανα του ιερού Σπυρίδωνος φθάνουν στο νησί. Κι όταν κόπιασε το πλήρωμα και δωρήθησαν «εις την εντιμώτατην Κοινότητα των Κορυφών», τοποθετήθηκαν, κατά παράδοση, με σεβασμό σε χώρο ναού ιστορικού, «κειμένου πριν ή αναγερθώσι τα τείχη της πόλεως, απέναντι της άρτι κατασκευσθείσης Β. Πύλης» (Παπαγεωργίου, 110), κοντά στο λόφο Αβράμη – έναν απ’ τους τρεις λόφους τις παλαιάς οχυρωμένης πόλης, στον ομώνυμο προμαχώνα, με τον κρίσιμο ρόλο στην πολιορκία του 1716 (η παράδοση της φιλοξενίας του λειψάνου του Σπρίδωνος στον άλλοτε ναό του Αγ. Αθανασίου θεμελιώθηκε κυρίως απ’ τη σχετική εικασία των σχολιαστών του Βούλγαρι / «Αληθής Έκθεσις…», 17: «… φαίνεται δε ότι εις την αυτήν εκκλησίαν είχεν αποτεθή και το λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος»).

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ δεν σώζεται˙ μα, έμεινε να τη θυμίζει το τοπόσημο: «Στο λόφο τ’ Άη Θανάση» – άλλο «ένα ναώνυμο που καθιερώθηκε από εκκλησιές που υπήρξαν άλλοτε σε ομώνυμους χώρους» (Σουρτζίνος, 31). Οι παλαιότεροι τον ήξεραν κι έτσι: «ο λόφος των Καβασιλέων» (Αγιούς, 139). Και οι νεώτεροι, «στο πλάτεμα στην “Όαση”. Aπό το Γυμναστήριο, βόρεια κι απάνω…»

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ εκκλησιά τ’ Αγίου Αθανασίου (και Υ.Θ. Οδηγήτριας). Ο και «εις τα Μουράγια, γραφόμενος» ναός (Παπαγεωργίου, 198), αλλά, διευκρίνιση, «ουχί τα προς Β. παραθαλάσσια ούτω καλούμενα» (τα γνωστά…). Κτητορικός – διασώζεται ως κτήτωρ και ανακαινιστής ο ιερομόναχος, Αντώνιος Αγαπητός. Γκρεμίστηκε το 1808. Από τους (Αυτοκρατορικούς) Γάλλους, μαζί με μέρος των τειχών. Για την επέκταση της πόλης. Και η εικόνα του Αγίου, μαζί με οστά συγγενών της καλής οικογένειας Βλησίδη, που, κατά το συνήθιο εποχής, είχαν ταφεί εκεί, μεταφέρθηκαν σ’ ομώνυμο ναό, τ’ Αγίου Αθανασίου, στο Μαντούκι / μετέπειτα Αγ. Ιωάννης Λάζος (ό.π., 221).

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ στα τέλη του 15ου αι. Και τη φιλοξενία στο ναό τ’ Αγ. Αθανασίου των λειψάνων του Σπυρίδωνος. Άγνωστη η ακριβή της διάρκεια. Ίσως απ’ το 1483, όταν οι υιοί – κληρονόμοι του αρχικού ιδιοκτήτη τους, Γεωργίου Καλοχαιρέτη, αποφάσισαν να δωρίσουν «εις την Κοινότητα των Κορυφών» τα, επίσης οικογενειακή κληρονομιά, λείψανα της Αγ. Θεοδώρας. Ίσως νωρίτερα, δεδομένου πως απ’ την ανωτέρω πράξη του νοταρίου, Θεόδωρου Βραγιανίτη, αποκαλύπτεται πως το λείψανο της Αγίας «ήτο τότε (ήδη) αποτεθειμένον εν τη εκκλησία του Αγίου Αθανασίου» (Βούλγαρις – Μάνεσης, 17). Το σίγουρο; Τα λείψανα του Αγίου δεν έμειναν στον Άη Θανάση μετά το 1489. Όταν επιβεβαιώνεται η μεταφορά τους (πρώτα) σε Αγ. Σπυρίδωνα και Λάζαρο (Σαρόκο) και (κατόπιν) σ’ αυτόν του Ταξιάρχη, στο Καμπιέλο.

ΟΠΩΣ και να ‘χει, η φιλοξενία των δύο ιερότατων λειψάνων «εντός της σεβασμίας μονής του Αγίου Αθανασίου της Κοινότητος των Κορυφών» (ό.π., 16) μοιάζει να συνάδει μ’ αυτό που έχει σώσει η παράδοση: πολιούχος και προστάτης του νησιού, πριν τον (σημερινό κι αιώνιο Πολιούχο), ιερό Σπυρίδωνα – πέραν των όποιων γραπτών αναφορών (όπως σε «Φιλάδιο» του 1760, που θα δούμε παρακάτω: «…παρά των Αγίων και Πολιούχων Σπυρίδωνος και Αθανασίου»), το επανέλαβε και κατά τη φετινή εόρτιο λειτουργία του Αγίου ο Μητροπολίτης Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων, Νεκτάριος (βλ. ΕΔΩ). Οι αμφισβητήσεις δεν έχουν απουσιάσει. Ενδεικτικά, απ’ τον Θ. Μεταλληνό («δεν υπήρξε ποτέ Πολιούχος. Μέχρι περίπου το 1550, εποχή που ο Άγιος Σπυρίδωνας έκανε το πρώτο θαύμα του και ονομάστηκε Πολιούχος του νησιού, Πολιούχος ήταν ο Άγιος Αρσένιος, μητροπολίτης Κέρκυρας»). Aλλά έτσι ή αλλιώς, η σημαντικότητα που είχε η λατρεία του Αγίου Αθανασίου στη θρησκευτική συνείδηση των Κερκυραίων κατά τον 15ο αι. «κλειδώνει» ex officio. Μ’ απόδοση στη χάρη του ταμάτων. Και θαυμάτων…

ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ, επί τούτου, αποκάλυψη, συνιστά σπάνια απεικόνιση του Ι.Ν. Υ.Θ. Μεσοχωρίτισσας Δουκάδων: ο Αθανάσιος να σώζει παιδί στα τείχη της παλαιάς πόλης. Τούτο σημειώνεται και σε δισωθείσα «Φιλάδα ακολουθίας Αγίου Αθανασίου Σπυρίδωνος και Αρσενίου» (1760), με τροπάρια που αποδίδονται στον «Γερμανό, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως» (η αυθεντικότητά τους, πάντως, έχει αμφισβητηθεί), όπου στο συναξαρικό υπόμνημα αναφέρεται πως ο Αθανάσιος διέσωσε «παῖδα τινὰ Ἰωάννην ὀνόματι τοῦ τείχους» – και επ’ αφορμή, συνεχίζει η πηγή, ανοικοδομήθηκε στο σημείο «ὁ ρηθεῖς τοῦ ἁγίου ναὸς» (βλ. apologitis.com). Kυρίως, όμως…

ΚΕΡΚΥΡΑ, 1629 – ’30. Ο εφιάλτης της πανώλης, με αφετηρία την οικία Σαραντάρη, επιστρέφει. Εξαφανίστηκε παραμονές του Πάσχα. «Έργο Σπυρίδωνος» αποφάνθηκε το λαϊκό αίσθημα. Μα, όχι μόνο. «Οι δύο άγιοι», σημειώνει η Ι. Μπίθα (σελ. 270) «συνδέονται με το θαύμα της σωτηρίας της Κέρκυρας από την επιδημία της πανούκλας». Εξηγώντας έτσι και το γεγονός ότι στην εξ αυτής καθιερωθείσα λιτανεία των Βαϊων συμπεριλήφθηκε κατά παράδοση «και το προσκήνυμα στον ναό του Αγίου Αθανασίου, χαμένου σήμερα» (κι όχι απλά «σε ανάμνηση της εκεί παραμονής του σεπτού λειψάνου», όπως διαβάζουμε σε λοιπές πηγές – πρβλ. Αγιούς, 139 ή Σουρτζίνος, 32).

ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ έφερε στο φως το 1964 ο ιερέας, Μ. Δαπέργολας, με δημοσίευσή του στον τοπικό Τύπο (εφημ. «Κερκυραϊκά Νέα», φ. 28/9): «Αφιερωμένη και εις τον Άγιο Αθανάσιο η Λιτανεία της Κυριακής των Βαΐων». Επικαλούμενος, κατά βάση, δύο τινά:

• Μια εν πολλοίς άγνωστη, ως τότε, τοιχογραφία, πιθανόν του 17ου αι., δίπλα στο τέμπλο του ιστορικού, βυζαντινότροπου και κηρυχθέντος, εσχάτως, ως «ιστορικό διατηρητέο μνημείο», Ι.Ν. Αγ. Αθανασίου Άνω Κορακιάνας, στη Νεροσυρμή: οι δύο Άγιοι, μαζί, να διώχνουν το δρεπανοφόρο, φτερωτό θανατικό, πλαισιωμένοι από την εξής γραφή: «Ότε εδίοξαν το πάθος της λοιμικής νόσου εκ του τόπου αυτού».

• Την αποκάλυψη της ήδη αναφερθείσης ακολουθίας του 1760, «δια το επί τη λοιμώδει νόσω γεγονός θαύμα παρά των Αγίων και Πολιούχων Σπυρίδωνος και Αθανασίου» (και αλλού: «…ως συνεργάτου του θαύματος του μεγάλου προστάτου Σπυρίδωνος…»). Με την επιπλέον αναφορά πως έκτοτε οι Κερκυραίοι «ὁλονυκτίοις γὰρ δεήσεις ἐν τοῖς ναοῖς τῶν ρηθέντων ἁγίων ἐποίουν… Το ιερόν περιφέροντές το δέμας (του Σπυρίδωνος) και πανυχί εν τη του Αγίου Αθανασίου μονή αποθέμενοι έψαλλον… Διό και λυτρωθέντες του λοιμού εορτήν χαρμόσυνον κατά την δευτέραν Μαΐου οἱ Κερκυραῖοι τελοῦντες εἰς δόξαν Χριστοῦ καὶ τοῦ δούλου αὐτοῦ Ἀθανασίου δοξάζουσιν ἀμφότερους τοὺς προστάτας…»

ΣΥΜΦΩΝΑ με τον σχολιογράφο του apologitis.com (απ’ όπου και η άντληση του αποσπάσματος), η παντελής απουσία της απόδοσης του θαύματος στον Άγιο Αθανάσιο, τόσο στην έκθεση των συνδίκων, όσο και στην κυβερνητική απόφαση καθιέρωσης της λιτανείας των Βαΐων, γεννά ερωτηματικά. Όσον αφορά, δε, στο γεγονός -ως προς το τελετουργικό κομμάτι- πως «ούτε εξ άλλης πηγής γνωρίζουμε τι περί της τελούμενης “πανυχίδος” εις τον Ναό του αγίου Αθανασίου», εικάζεται πως «η ολονύκτιος αυτή ακολουθία ετελείτο κατά τα πρώτα έτη μετά την τέλεση του θαύματος, ατόνησε όμως κατόπιν και περιορίσθηκε εις την σύντομο δέηση, η οποία γίνεται παρά την θέση του εν λόγω Ναού…».

ΜΟΙΑΖΟΥΝ όλ’ αυτά (η φιλοξενία των λειψάνων του ενός στην εκκλησιά – αφιέρωμα του άλλου, η κατά παράδοση σύμπραξη για την προστασία της πόλης, η περί Πολιούχων παράδοση…) με το κερασάκι μιας ισχυρότατης, πολύτροπης, εκπληκτικής σύνδεσης Αθανασίου και Σπυρίδωνος. Που δεν υπήρξε μοναχά τυχαία ή συμβολική. Αλλά και άκρως βιωματική…

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ (π. 270 – 348 ο Κύπριος, Σπυρίδων, π. 298 – 373 ο Αλεξανδρινός, Αθανάσιος). Παρόντες και «συναθλητές», απέναντι τ’ Αρείου, στη μνημειώδη Α’ Οικουμενική, της Νίκαιας, το 325 – ένα εξίσου δημοφιλές θέμα κοινής τους αγιογράφησης (ενδεικτικός ο πίνακας, 18ος αι., του Βυζαντινού Μουσείου, συλλογή Λοβέρδου, με προσθήκη, στην πάνω και κάτω ζώνη, τριών επιμέρους σκηνών απ’ το βίο αμφοτέρων). Συν το λιγότερο γνωστό: στον Αθανάσιο, Πατριάρχη Αλεξάνδρειας κι έναν απ’ τους τέσσερις «Μεγάλους» του ανατολικού εορτολογίου, χρωστάμε τις πρώτες αείποτε πληροφορίες για το βίο «του Τριμυθύντος»: στην «Apologia secunda contra Arianos» (Απολογία Β’…) του 348. Και ειδικώς τη σπάνια ενημέρωση για τη παρουσία του Σπυρίδωνος στις εργασίες και μιας έτερης Συνόδου: του 342-343, στη Σαρδική (νυν Σόφια). Υπογράφοντας τα πρακτικά…

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Σπυρίδων Παπαγεωργίου, «Ιστορία της Εκκλησίας της Κέρκυρας, από της συστάσεων αυτής μέχρι του νυν», Κέρκυρα, 1920.

«Αληθής Έκθεσις… εξελληνισθείσα μετά σημειώσεων και προσθηκών υπό Ν.Τ. Βουλγάρεως και Ν.Β. Μάνεση», Βενετία, 1880.

• Αγνώστου, «Άγιος Σπυρίδων και Κέρκυρα… Οι Λιτανεύσεις και τα θαύματα», σε apologitis.com

• Ιωάννα Μπίθα, «Παρατηρήσεις στον εικονογραφικό κύκλο του Αγίου Σπυρίδωνα», Δελτίο Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τ. 19, 1997.

Α. Αγιούς, «Οδοιπορικό στην παλιά Κέρκυρα», Κέρκυρα, 2009.

• Γιώργος Σουρτζίνος, «Τοπωνύμια – Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας», εκδ. Ιστορικής – Λαογραφικής Ετ. Κέρκυρας, 2008.

• Ιστοσελίδες: apologitis.com, korakiana.gr, ekklisiaonline.gr, orthodoxianewsagency.gr.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Έκθεση «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Επισκεφτείτε την τρέχουσα περιοδική έκθεση: «Περιπλανώμενοι Nομάδες στην Κεντρική Ασία» από την ιδιωτική συλλογή του Frank Martin Diehr, στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης. Η έκθεση εστιάζει...

«Στέλλα κοιμήσου» στο Παλαιό Ψυχιατρείο από το Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας

Η φοιτητική θεατρική ομάδα του Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Avarts Theatre, στο πλαίσιο του 15ου Φεστιβάλ Οπτικοακουστικών Τεχνών, Audiovisual Arts...

Η Τρομπονίστρια της Τζαζ Karin Hammar και οι Fab 4 στην Κέρκυρα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού Θεάτρου Κέρκυρας, 19.00 Για τους φοιτητές της τζαζ του Ιονίου Πανεπιστημίου και κάθε ενδιαφερόμενο ΣΥΝΑΥΛΙΑ  Δευτέρα 30 Μαΐου, Studio του Δημοτικού...

Συναυλία της Καμεράτας του Ι.Π. στο Μουσείο Ασιατικής Τέχνης

Στα πλαίσια του εορτασμού των 30 χρόνων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, σας προσκαλούμε σε συναυλία με την «Ionian Camerata» του Τμήματος...

Συναυλία μουσικής μπαρόκ στο Παλαιό Φρούριο

Μια συναυλία μουσικής μπαρόκ για τα 30 χρόνια από την ίδρυση του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου θα γίνει στις 29 Μαΐου, 20.30,...