Στον Άη Νικόλα τον «ντε Βέκια»…

Πλησιάζοντας στην εορτή του Αγίου Νικολάου (6/12) το Corfustories.com κάνει ένα ιστορικό οδοιπορικό στον εμβληματικό ναού του, στο Καμπιέλο.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

© Photo Credits: Nαός Αγίου Νικολάου Γερόντων (f/b).

ΠΡΩΙ του 1776, στ’ αρχοντικό των Καποδίστρια… Υποθετική η εικόνα, αλλά η κυριαρχία στην ατμόσφαιρα της αδιόρατης συγκίνησης, προφανώς και δε βουτάει στον Καιάδα της ιστορικής απόρριψης. Βάφτισης μέρα, ιερή. Του μικρογιού του Αντωνομαρία…

ΠΗΡΑΝ το δρόμο, που δεν ήταν μακριά. Καμπιέλο το αρχοντικό, Καμπιέλο κι η εκκλησιά. Στ’ Οβριοβούνι, «απ’ τις πρώτες συνοικίες του ξωπολίου που κατοικήθηκε, όταν η βυζαντινή πόλη του Παλαιού Φρουρίου, είχε αρχίσει σιγά – σιγά ν’ απλώνεται κι έξω απ’ αυτό» (Σουρτζίνος, σελ. 86).

ΚΑΤΩΦΛΙ. Είσοδος. Εθιμοτυπικό˙ λάδι κι ευχή. Και στο τέλος, μια γραφή καταχωρημένη πάντα στα βιβλία του ναού, δια χειρός του εφημέριου, Άγγελου Γονέμη, αποκάλυψη δεκαετίας του αείμνηστου Κώστα Καραμούτσου: «…Εβαπτίσθη παρ’ εμού του υπογεγραμμένου ένα παιδίον αρσενικόν του Ευγενούς Αντονίου Καβουδήστρα γεννημένο μετά της Ευγενούς Διαμαντήνης (σ.σ. Γονέμη) ήτον ανάδοχος ο έντιμος Κώστας Αδάμης… Τ’ ονόμασε Ιωάννην». Ιωάννης Αντωνίου Καποδίστριας. Βαπτισθείς, σε κολυμβήθρα πορσελάνινη (*), στον ιστορικό ναό τ’ Αγίου Νικολάου, «του Ντεβέκια».

ΔΕΝ ΚΑΝΕΙ εντύπωση η επιλογή της εκκλησιάς για τη βάπτιση του Κυβερνήτη. Αφ’ ενός, ο (λόγιος) ιερέας Γονέμης, ήταν θειός του. Αδελφός της μάνας του, της Ασημίνας. Eνώ κι ο πατέρας του Ιωάννη, εμφανίζεται διατελέσας «κουμέσιος» (επίτροπος) της αδελφότητας του ναού (βλ. ΕΔΩ). Αφ’ ετέρου, επρόκειτο για έναν εκ των πλέον εμβληματικών (συναδελφικών, κατά το σύνηθες της εποχής) ναών του τόπου. Πλουσιότατος («ήκμαζεν ήδη περί το 1560, έχων κτήματα πολλά», σημειώνει ο Παπαγεωργίου / σελ. 206), εν ενεργεία, τότε, «φύλαξ» του ιερού λειψάνου της Αγ. Θεοδώρας, τέως «μητροπολιτικός» (ή καθεδρικός «των Μ. Πρωτοπαπάδων», κατά τη ρητορική της εποχής, «μέχρι του 1712, ότε, ως τοιούτος ωρίσθη ο (κοντινός) ναός του Ταξιάρχου Μιχαήλ» / Παπαγεωργίου, ό.π.) και, κατά παράδοση, ενοριακός παλαιών, αρχοντικών οικογενειών (μεταξύ τους και τους ποιητή, Ανδρέα Κάλβου). Και ασφαλώς, παλαιότατος…

Ο π. Ι. ΣΚΙΑΔΟΠΟΥΛΟΣ (σελ. 9) εκτιμά τις απαρχές του στις αρχές του 16ου αι. Ο Αγιούς, πάλι, ομιλεί για «κτίσμα του 15ου αιώνα» (σελ. 379). Ισχύει δεδομένα ως terminus ante quem. Aπόδειξη, η προ ετών σημείωση των Καρύδη – Τζιβάρα (σελ. 85), σύμφωνα με την οποία η πρώτη η παλαιότερη αναφορά στο ναό ανάγεται στα 1497. Ως Άγ. Νικόλαος «των Αλβανιτών». Επωνυμία, που «πιθανότατα ορίζει την καταγωγή των πρώτων κτητόρων του».

ΔΙΔΟΥΝ ακόμη μια έξοχη υπενθύμιση οι Καρύδης – Τζιβάρα. Την ήδη απ’ τον 16ο αι., αναφερόμενη «σύνδεσή» του μ’ έναν έτερο ναό: του Αγίου Λαζάρου, στο Σαρόκο (κοντά στην Πορταριάλα). Και την, ως εκ τούτου, υιοθέτηση κοινού ονόματος (Αγ. Νικολάου και Λαζάρου), πιθανόν μετά την κατεδάφιση του Αγ. Λαζάρου κατά τις εργασίες τειχισμού της πόλης.

ΤΟΥΤΗ, μάλιστα, η σχέση (δείχνει να) εξηγεί και το λόγο, για τον οποίον «επιλέχτηκε» τότε ο ναός του Αγ. Νικολάου ως Οίκος φιλοξενίας του ιερού σκηνώματος της Αγ. Θεοδώρας – μια απ’ τις εμβληματικές, ιστορικές αναφορές του. Συγκεκριμένα…  

ΟΠΩΣ σημειώνουν οι Βούλγαρις – Μάνεσης, στα σχόλιά τους επί της «Αληθούς Εκθέσεως…» του Ν. Βούλγαρη (σελ. 8-9), «αφού ο Μάρκος Καλοχαιρέτης εδώρησεν εις την Κοινότητα της Κερκύρας το λείψανον της Αγίας Θεοδώρας, η κοινότης εναπέθεσεν αυτό (σ.σ. από την εκκλησία του Αγ. Αθανασίου που βρισκόταν έως τότε, αρχικά) εν τη εκκλησία του Αγίου Λαζάρου, κειμένη, πριν ή εγερθώσι τα τείχη της πόλεως απέναντι της Βασιλικής Πύλης, εν τω προαστίω του Σαρρόκου…».

ΔΙΔΟΥΝ κι έτος, 1489. Και συνεχίζουν: «Ότε κατεδαφίσθησαν αι εκτός της πόλεως εκκλησίαι, μετά πολλών οικιών, ίνα εγερθώσι τα τείχη της πόλεως, εν αίς και ο ναός του Αγίου Λαζάρου… το λείψανον μετηνέθη από της εκκλησίας του Αγίου Λαζάρου εις την του Αγίου Νικολάου».

ΑΚΡΙΒΕΣ χρονικό σημείο της μεταφοράς οι Βούλγαρις – Μάνεσης δεν προσφέρουν. Γνωρίζουμε, ωστόσο, πως ο τειχισμός εγκρίθηκε απ’ την ενετική διοίκηση το 1577. Αντίθετα, σημειώνουν επακριβώς το έως πότε διατηρήθηκε το σεπτό λείψανο στον ναό του Αγ. Νικολάου: 1740, «ότε μετετέθη εις την εκκλησίαν του Ταξιάρχου Μιχαήλ, όπου είχαν άλλοτε αποτεθεί και το λείψανον του Αγίου Σπυρίδωνος» (σ.σ. ο Αγιούς, ό.π., δίνει το 1725)…

ΕΝ ΠΑΣΗ περιπτώσει, η σύνδεση του ναού με τον Αγ. Λάζαρο, σταδιακά ατόνησε. Και «κυρίως κατά τον 18ο αι., θα επικρατήσει εκείνη του “αγίου Νικολάου”. Toν 19ο αι. μνημονεύεται ως “άγ. Νικόλαος Παλαιός”» (Καρύδης – Τζιβάρα, ό.π.). Κι εξ αυτού, «…del Vecchi». Των Γερόντων. Η γνωστή επωνυμία του. Αναφορά παλαιότητας, σεβαστικότητας – με… αουτσάιντερ κάποιες άλλες ερμηνείες, σπόροι πιότερο μιας άυλης προφορικής παράδοσης, σαν και τούτη που διαβάζουμε ΕΔΩ: «… στο Ναό συνεδρίαζε η Γεροντία για να εκδικάσει μικρές υποθέσεις της κοινότητας».

ΑΝ ΚΑΙ η σημερινή φυσιογνωμία του ναού μαρτυρείται αποτέλεσμα σειράς μεταγενέστερων παρεμβάσεων, κυρίως εξωτερικά (17ος αι. κ.ε.), το δέος του «πάλαι ποτέ» παραμονεύει πάντα, άσβεστο. Δείγμα μονόκλιτης βασιλικής με κεραμοσκεπή (αρχικά, εκτιμάται, τρίκλιτη βασιλική, της οποία τα δύο κλίτη έπεσαν, όπως και το παλαιό καμπαναριό, πλην του βορινού / το σημερινό πρεσβυτέριο), η Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη (σελ. 282 – 286) τον καταγράφει ως ένα «από τα λίγα παραδείγματα (ναού) που εμφανίζουν άμβωνα… τοποθετημένο στον βορινό τοίχο, αρκετά ψηλά.»

ΣΗΜΕΙΩΝΕΙ την ύπαρξη περιμετρικού διαδρόμου και διώροφου εξωνάρθηκα στη βορινή πλευρά («ο όροφος χρησίμευε για κατοικία του ιερέως»), την ύπαρξη μίας εισόδου λόγω του, κατά δυσμάς, κεκλιμένου εδάφους, ενώ, βασιζόμενη σε παλαιές φωτογραφίες και πληροφορίες του άλλοτε εφημερίου του ναού, π. Σταματίου, θεωρεί δεδομένη την άλλοτε ύπαρξη ουρανίας (αντί ξύλινης οροφής), δίχως όμως αγιογράφηση.

ΑΝΤΙΘΕΤΑ, πολλάκις έχουν επισημανθεί οι λοιπές πολύτιμες αγιογραφήσεις του ναού: ο περίφημος Εσταυρωμένος του Εμμανουήλ Τζάννε (ο Αγιούς, σελ. 379, σημειώνει πως «ανήκε στον Μ. Πρωτοπαπά, Χρ. Βούλγαρι και καταρχάς τον είχε κληροδοτήσει στην εκκλησία της Κρεμαστής, μεταφέρθηκε δε εδώ, όταν η Κρεμαστή έγινε παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου»), η φορητή εικόνα του Αγ. Νικολάου με τ’ αργυρό μεταβυζαντινό κάλυμμα (αγνώστου), της Κυροπούλας «που υπήρχε παλαιότερα σε κοντινό ομώνυμο Ναό της Παναγίας και αποτελούσε μετόχι του Αγίου Νικολάου» (περιγραφή εφημέριου, π. Γεωργίου Βλάχου), της Αναστάσεως, οι τρεις (Αγ. Κερκύρας, Αγ. Θεοδώρας, Αγίας Μετάληψης) στο τρίθυρο του Αγίου Βήματος (έργα, ίσως, Τζάννε ή Δαμασκηνού)… Και ασφαλώς, το εντυπωσιακό, ξυλόγλυπτο, μπαρόκ τέμπλο του 17ου αιώνα (ανάλογης χρονολόγησης και το κιβώριο της Αγ. Τραπέζης, αλλά και το πέτρινο προσκυνητάρι του Αγίου), εκ των, κατά τεκμήριο, παλαιότερων μεταξύ των κερκυραϊκών ναών. Με τις, πλην άλλων, τέσσερις σκηνές από τον βίο του Αγ. Νικολάου, τις οποίες ανάδειξε βιβλιογραφικά η Σταυροπούλου (σελ. 593 – 601), καταθέτοντας τη υποψία σύνδεσής τους «με τον κύκλο του Μιχαήλ Δαμασκηνού» (1585  ή 1588 κ.ε.).

ΤΡΙΑ HISTORY TIPS

▪ Έτος 1571. Η πολυθρύλητη Ναυμαχία της Ναυπάκτου (Lepanto). Xριστιανοί vs Αγαρηνών. Η Κέρκυρα, παρούσα. Τόσο με συνεισφορά σε πλοία – άνδρες (οι γαλέρες των «σοπρακόμιτων» Μπούα, Κοντόκαλη, Κοκκίνη, Χαλικιόπουλου), όσο και ως στρατηγικό σημείο προ και μετά του ιστορικού απαντήματος. Το «μετά», παρά τη μεγαλειώδη επικράτηση του χριστιανικού στόλου, δεν είχε μόνο δόξα. Είχε και πόνο. Νεκρούς. Ταφές. Οι καθολικοί ετάφησαν στην Annunziata. Και οι ορθόδοξοι; Οι μη ευγενείς στην μικρή εκκλησία των «Dei martiri», έξω απ’ τα τείχη. Οι «αρχόντοι» στον Άγ. Νικόλαο – και σημειώνει η Λειβαδά: «Πριν το 1953 κατεστράφησαν οι πλάκες των παλαιότατων τάφων…»

▪ Έτος 1916. Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Το δράμα των Σέρβων. Η αγκαλιά των Κερκυραίων. Πλην των άλλων, ομόθρησκοι γαρ, τους διαθέτουν και το ναό του Αγ. Νικολάου για τον εκκλησιασμό τους. Οι λειτουργίες γίνονταν από Σέρβους ιερείς στη σερβική γλώσσα.

▪ Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η αντίσταση ανθίζει. Παντού. Κι εδώ. Σύμφωνα με μαρτυρίες, το πρεσβυτέριο του Ναού του Αγ. Νικολάου λειτούργησε, τακτικά, ως κέντρο μυστικής συνάντησης των Κερκυραίων αντιστασιακών, προς οργάνωση του αγώνα τους.

Στο Ναό φυλάσσεται το μεγαλύτερο τεμάχιο Τιμίου Ξύλου στην Κέρκυρα, τεμάχιο λειψάνου του Αγί. Νικολάου, του Αγ. Λαζάρου και άλλα τεμάχια αγίων λειψάνων.

(*) Αποκάλυψη της περιοδεύουσας έκθεσης «Ιωάννης Καποδίστριας, ο Έλληνας – ο Ευρωπαίος – Ηοmo Universalis» (2014).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Σπυρίδων Παπαγεωργίου, «Ιστορία της Εκκλησίας της Κέρκυρας, από της συστάσεως αυτής μέχρι του νυν», Κέρκυρα, 1920.

• Αντώνιος Αγιούς, «Οδοιπορικό στην παλιά Κέρκυρα», Κέρκυρα, 2009.

• «Αληθής Έκθεσις… παρά Νικολάου του Βουλγάρεως… εξελλινισθείσα μετά σημειώσεων και προσθηκών υπό Ν.Τ. Βουλγάρεως και Ν.Β. Μάνεση», Κέρκυρα, 1857.

• Σπ. Καρύδης – Παν. Τζιβάρα, «Ο ναός του Αγ. Λαζάρου πόλεως Κερκύρας και η Κοινότητα των “Αδυνάτων”», περ. «Εώα και Εσπερία», 2 (1994-‘96).

• Αφρ. Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, «Η αρχιτεκτονική της πόλεως της Κέρκυρας κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας», Ε.Μ.Π., Αθήνα, 1976.

• Πατ. Ι. Σκιαδόπουλος, «Ναός Αγίου Νικολάου Πόλεως», περ. «Απολύτρωσις», τεύχος 13.

• Αγγελική Σταυροπούλου, «Εικόνες με σκηνές βίου του αγίου Νικολάου στην Κέρκυρα. Άγνωστα έργα του Μιχαήλ Δαμασκηνού», σε τόμο «Αφιέρωμα στον Ακαδημαϊκό Π. Λ. Βοκοτόπουλο», εκδ. «ΚΑΠΟΝ», Αθήνα, 2015.

• Κωνσταντίνος Καραμούτσος, «Οι Κερκυραϊκές ρίζες της οικογένειας Καποδίστρια», εφ. «Η Κέρκυρα Σήμερα», φ. 8/10/2010.

• Ευριδίκη Λειβαδά, «Ναύπακτος, 5/10/1571: Συμμετοχή Επτανησίων – Κειμήλια της ναυμαχίας στα Επτάνησα», σε Ι’ Πανιόνιο Συνέδριο (2014) – βλ. ΕΔΩ.

• Γιώργος Σουρτζίνος, «Τοπωνύμια – Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας», εκδ. Ιστορικής – Λαογραφικής Ετ. Κέρκυρας, 2008.

• «Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου των Γερόντων», υπό εφημερίου π. Γεωργίου Βλάχου, σε kapodistrias.info.

• Ιστοσελίδες: kapodistrias.info, kapodistriasdigitalarchive.gr, corfuchurches.com, corfuhisrtory.eu, infokerkyra.gr.