Άγ. Στέφανος / Ο πρώτος χριστιανικός ναός της Κέρκυρας (και η περί Πτυχίας εκδοχή)

Με αφορμή τη σημερινή (27/12) εορτή του πρωτομάρτυρα Αγίου – Επικαιροποιημένη κι εμπλουτισμένη ανάρτηση της 2/8/2020.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΓΙΑ ΤΗ μέση λαϊκή συνείδηση –τη νεώτερη, τουλάχιστον, ή τη λιγότερο εμβριθή – η υποψία πως ελόγου του κατέχει μια περήφανη θέση στο συναρπαστικό πάνθεον της θρησκευτικής κι εκκλησιαστικής παράδοσης του τόπου, δεν έχει επικρατήσει ως, ακριβώς, ισχυρή. Οι Ιάσων και Σωσίπατρος, βεβαίως. Ο Σπυρίδων, δίχως άλλο. Ο Αρσένιος, το αυτό. Ο Στέφανος, ωστόσο…

ΚΙ ΟΜΩΣ, η περίπτωση του εκ των «Μαρτύρων Πρωτοάθλου» (πρωτομάρτυρος) κατέχει κάτι απείρως παραπάνω απ’ ένα απλό «παρών» στο όλο κάδρο. Αλλά μια ευθεία, ρητή σύνδεση με τις «εν τη νήσω» απαρχές του ίδιου του χριστιανισμού˙ οι πηγές ομολογούν: η πρώτη χριστιανική εκκλησιά στην Κέρκυρα χτίστηκε στη μνήμη του.

Το χρονικό… Β’ μισό 1ου αι. μ.Χ. Μαθητές, κατά τας γραφάς, του Αποστόλου Παύλου, οι Ιάσων και Σωσίπατρος στέλλονται στην (εθνική, ακόμη) Κέρκυρα προς διάδοση του χριστιανισμού («…ηύγασαν εν Κερκύρα, ευσεβείας το φέγγος», Απολυτίκιο). Και σ’ αυτό το πλαίσιο, σύμφωνα με «μεμβρανώδη κώδικα του ΙΒ’ αιώνος», αγνώστου συγγραφέα, που εμφάνισε πρώτη φορά ο Ανδρέας Μουστοξύδης (1785 – 1860) κι ενέταξε, ως παράρτημα («Πράξεις Αποστόλων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου»), στο μνημειώδες έργο του «Delle Cose Corciresi», χτίζουν ναό «εις όνομα Στεφάνου του Πρωτομάρτυρος, εν ω νύκτωρ τε και μεθ’ ημέραν τον Θεόν ανυμνούντες πολλούς προς την αληθινήν πίστιν εχειραγώγουν» (σελ. 426 κ.ε.).

ΗΓΕΜΟΝΑΣ – τοποτηρητής, τότε, στην Κέρκυρα, ήταν ο Ρωμαίος, Κερκυλίνος. Τους διώκει. Τους φυλακίζει. Εκεί, θαυματουργικά, Ιάσων και Σωσίπατρος κάνουν τους «επτά ληστές» να πιστέψουν και βαφτίζουν χριστιανό τον δεσμοφύλακα, Αντώνιο, που βασανίζεται απάνθρωπα, ώσπου τρομερός σεισμός γκρεμίζει το ανάκτορο του Κερκυλίνου και σκοτώνει τη γυναίκα και τα δύο του παιδιά.

ΜΕΣΤΟΣ οργής ο Κερκυλίνος αποκεφαλίζει τον Αντώνιο. Που παραδίδει πνεύμα και «την νύχτα οι Χριστιανοί της Κερκύρας, έλαβαν το άγιο λείψανο του και με την πρέπουσα τιμή, το ενεταφίασαν στο προαύλιο του Ναού» (ακολούθησαν τα βασανιστήρια των Ιάσωνα και Σωσιπάτρου κι άλλα, πολλά. Θα τα δούμε, ωστόσο, με άλλη αφορμή). «Τη ευσεβή φροντίδι ανδρός ευσεβούς ονόματι Θεοδοσίου, πρεσβυτέρου τω τότε χρόνω υπάρχοντος» (Ρωμανός, σελ. 9).

Επισήμανση Ι: Η επιλογή της αφιέρωσης, δεν έχει δύστροπη ερμηνεία: ο Στέφανος, αποστολικός βοηθός, είχε υπάρξει ο πρώτος μάρτυρας της νέας θρησκείας (λιθοβολίστηκε στην Ιερουσαλήμ με την κατηγορία της, δια της διδασκαλίας του, βλασφημίας). Εξ ορισμού, δηλαδή, εμβληματική φιγούρα της εκκλησίας και μάλιστα, όχι «κάποτε». Προσφάτως – γύρω στο 36 (Ιάσων και Σωσίπατρος αφίχθησαν στην Κέρκυρα μετά το 62 – Παπαγεωργίου, σελ. 7). Νωπό, άρα, το βίωμα. Και, κατ’ επέκταση, απόλυτα επίκαιρο, για να στοιχειοθετήσει αφιέρωμα «εις μνήμην και εις δόξαν».

Επισήμανση ΙΙ: Πού βρισκόταν, άρα, ο ναός; Ο μέγας γρίφος…

ΣΥΜΦΩΝΑ με τον παρισινό κώδικα Μουστοξύδη –δίχως, όμως, περαιτέρω εξηγήσεις- «έξω των τειχών» (της πόλεως). Όπερ, για την Κέρκυρα του 1ου αι. μ.Χ., σήμαινε, ουσιαστικά, αυτό: εκτός της Παλαιόπολης – εκεί, ακόμη, η πόλη.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ εκδοχή επαναλαμβάνουν, επικαλούμενοι τον ίδιο κώδικα, κι άλλοι μεταγενέστεροι μελετητές, όπως ο Ιωάννης Ρωμανός («…εγείροντες περικαλλή ναόν έξω των τειχών της πόλεως, εις τιμήν Στεφάνου του πρωτομάρτυρος, όστις υπήρξε και ο πρώτος εν τη νήσω κτισθείς χριστιανικός ναός», σελ. 7). Μπορεί να σήμαινε και «στο νησί του Βίδο»; Aκούγεται «υπερβολικό». Αλλά το σενάριο υπήρχε. Παλαιόθεν…

ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ, ο Ανδρέας Μάρμορας. Και η παλαιότατη, πρώτη ιστορία του (1672): «Φθάνοντας στην Κέρκυρα», γράφει, «πέρασαν στο νησάκι της Πτυχίας και με μεγάλο μόχθο, έχτισαν εκκλησιά την οποία αφιέρωσαν στο πρώτο μάρτυρα (της χριστιανικής θρησκείας) τον Άγ. Στέφανο» (libr. 3, σελ. 126).

ΤΟ ΚΑΚΟ με τον Μάρμορα είναι πως η αξιοπιστία του έχει αμφισβητεί πλειστάκις. Ο Παπαγεωργίου (σελ. 3) χαρακτηρίζει, ενδεικτικά, τα γραφόμενά του «ουχί άπαντα άξια πίστεως» και μολονότι καταπιάνεται ειδικώς με το θέμα «Ιστορία της εκκλησίας της Κέρκυρας», αποφεύγει οιαδήποτε νύξη περί Βίδο.

ΟΜΟΙΩΣ, σε κύριες ιστορικές εκδόσεις – μελέτες, που ακολούθησαν, η πιθανότητα περί Βίδο τον 1ο αι., είτε αποσιωπείται πλήρως, είτε σημειώνεται ως «κατά μίαν εκδοχήν» (Ζαμίτ, σελ. 168). Πλην ορισμένων μεταγενέστερων αφιερωμάτων, αγνώστων πηγών, όπως κείμενο του Δήμου Κερκυραίων, σύμφωνα με το οποίο «περίπου το 80 μ.Χ. οι Άγιοι Ιάσωνας και Σωσίπατρος, με ορμητήριο το Βίδο και την εκκλησία του Αγίου Στεφάνου, εκχριστιανίζουν τους Κερκυραίους» και σε ανασκαφές που έγιναν κατά την πρώιμη Αγγλοκρατία, «βρέθηκαν αρχαία σκεύη, που χρησίμευαν στη λατρεία των εθνικών και αποδεικνύουν ότι ο ναός του Αγίου Στεφάνου είχε κτιστεί στα ερείπια αρχαίου ναού» (πατήστε ΕΔΩ). Γεννάται, ωστόσο, ερώτημα: μια τέτοια ανακάλυψη και τα συνακόλουθα συμπεράσματά της, δεν θα ‘πρεπε να σημειώνονται εκ των ιστορικών των επόμενων ετών; Λογικά, ναι. Κι όμως, το είπαμε: σιωπούν…

ΤΟ ΔΕΔΟΜΕΝΟ, ένα: Ναός Άγ. Στεφάνου επιβεβαιώνεται πράγματι, στη νησίδα από παλαιά, κληροδοτώντας της μάλιστα, και τη μεσαιωνική ονομασία, «νήσος Αγ. Στεφάνου». Το λέει πειστικά ο William Miller (σελ. 237): ο λόγος που επί Ανδηγαυών (1267 – 1386) «εγινώσκετο το Βίδο υπό το όνομα Άγιος Στέφανος», ήταν «εξ αρχαίας εκκλησίας». Όπως το λέει και ο Κυριάκης (σελ. 23) – κι άλλοι πολλοί: «Ούτω οι Ανδηγαυοί ωνόμαζον αυτήν νήσον του Αγίου Στεφάνου εξ ομωνύμου εν αυτή Εκκλησίας». Επαναλαμβάνουμε: επί Ανδηγαυών. Κοινώς, από τον 13ο ή 14ο αι. – η παλαιότερη γραπτή αποτύπωση του ονόματος («Insula Santi Stephani») εντοπίζεται μόλις στα 1332 (σε δίπλωμα του Καρόλου Γ’). Ωστόσο, το… ζουμί, τα περί «αρχαίας εκκλησίας», επιμένουν να στέκουν αδιευκρίνιστα. Πόσο αρχαίας; Κτίσμα, μήπως, της ίδιας περιόδου; Παλαιότερο; Κι αν ναι, πόσο παλαιότερο; Θα μπορούσε, άρα, να ανάγεται και στον 1ο αι. κατά τη θεώρηση του Μάρμορα; Ή μήπως η εκδοχή του πιονέρου ιστορικού προήλθε εκ συγχύσεως, προϊούσης (1) της –ασφαλώς, γνωστής του- μεσαιωνικής ονομασίας του νησιδίου και (2) μιας ακόμη παραμέτρου που προκύπτει απ’ τον παρισινό κώδικα του ΙΒ’ αιώνα; Συγκεκριμένα…

ΣΤΗ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΗ πράξη, πέραν του «εκτός των τειχών» ναού κι ενός ακόμη αφιερωμένου στον Άγ. Ανδρέα, σημειώνεται πως Ιάσων και Σωσίπατρος έχτισαν και ναό – θυσιαστήριο, αγνώστου αφιερώματος, «εν τω παρακειμένω τη πόλει νησιδίω». Με τα νυν δεδομένα, ο νους πηγαίνει, όντως, κατ’ αρχήν στο νησί του Βίδο. Ωστόσο, ο Ρωμανός (σελ. 10) σημειώνει πως «εστί δε τούτο, νομίζομεν, ουχί το νυν καλούμενον νησίδιον του Βίδου, κατά δε τους μέσους αιώνας νησίδιον του αγίου Στεφάνου, αλλά πολλώ μάλλον η νυν διακόρυφος ακρόπολις, ήρις ήτο νήσος το πάλαι, κειμένη απέναντι του προσαρκτώου μέρους της αρχαίας των Κερκυραίων πόλεων». Ενώ η ίδια άποψη υιοθετείται κι από τον Παπαγεωργίου: «Νησίδιον ουδέν άλλον είναι, ειμή ο μέγας δυκόρυφος βράχος, όστις αποτελεί σήμερον την Ακρόπολιν και το παλαιόν Φρούριον» (σελ. 186).

Στο νησί του Βίδο… Όπως και να ‘χει, ο (όποτε) πρώιμος ναός του Αγ. Στεφάνου στο Βίδο, υπήρξε ο σηματοδότης μιας ιστορικής πορείας, που φθάνει έως το σημερινό, γνωστό (κι εορτάζον) μικροξωκκλήσι της αλλοτινή, κατά παράδοση, Πτυχίας, μέσα από μια σειρά ιστορικών βημάτων…

Το μετ-ανδηγαυικό όνομα της νήσου; Εκ του ιδιοκτήτη του (τέλη 14ου αι. κ.ε) Guido Malipiero: «Νησί του Μαλιπιέρου» ή «του Κουίντο» / παραφθ. «Βίδο».

► 1797: Οι Δημοκρατικοί Γάλλοι, αναθέτουν τη διοίκηση της νησίδας στον Στρατηγό, Piveron, ο οποίος, πλην του λαμπρού ελαιώνα της νησίδας, κατεδαφίζει τον παλαιό ναό του Αγ. Στεφάνου (διατηρούνται, ωστόσο, τα θεμέλια), προχωρά σε οχυρωματικά έργα, το αποψιλώνει από βλάστηση και το μετονομάζει σε «Νησί της Ειρήνης» (Ile de la Paix). Σώθηκαν οι εικόνες, που παρεδόθησαν στην οικογένεια Πιέρρη και η οποία τις εγκατάστησε σε ναό ιδιοκτησίας της, στους Κουραμάδες.

►1822-‘23: Κατά την κατεδάφιση των γαλλικών οχυρώσεων, οι Άγγλοι ολοκληρώνουν την κατεδάφιση του παλαιού ναού (ο Miller, σελ. 273, αναφέρει ως έτος κατά το οποίο «Άγγλοι τειχοποιοί κατηδάφισαν» την παλαιά εκκλησία το 1837), στα ερείπια του οποίου το ήδη γνωστό μας σημείωμα του Δήμου Κερκυραίων αναφέρει πως αποκαλύψθηκε ψηφιδωτό δάπεδο (και κάτω απ’ αυτό, τα εθνικά σκεύη).  

►1864: Φεύγοντας οι Άγγλοι ανατινάζουν τις οχυρώσεις, προκαλώντας εκτενείς ζημίες εν γένει στο νησί.

►1929: Επί των θεμελίων του παλαιού ναού, χτίζεται νέος, αφιερωμένος πάντα στον Αγ. Στέφανο, με πρωτοβουλία του τότε Μητροπολίτη Κέρκυρας και αργότερα Οικουμενικού Πατριάρχη, Αθηναγόρα.

►1944: Στις 10 Οκτωβρίου, κατά την αποχώρησή τους απ’ τη νησίδα (λειτουργούσαν δεσμωτήρια), τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής καταστρέφουν και τον ναό του  ’29.

Ο σημερινός, ανακαινισμένος ναϊσκος, αποτελεί, κατ’ ουσία, απόρροια της 90s φροντίδας της ΑΝΕΔΚ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Ανδρέας Μάρμορας, «Della Historia di Corfu…», libr. 3, Bενετία, 1672.

• Σπυρίδων Παπαγεωργίου, «Ιστορία της Εκκλησίας της Κέρκυρας…», Κέρκυρα, 1920.

• Aνδρέας Μουστοξύδης, «Delle Cose Corciresi», vol. I, Κέρκυρα, 1848.

• Ιωάννης Ρωμανός, «Άγιοι Ιάσων και Σωσίπατρος και οι εν Κερκύρα αρχαιότατοι χριστιανικοί ναοί», Κέρκυρα, 1935.

• William Miller, «Iστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι», τ. Β’, εκδ. Πελεκάνος, Αθήνα, 2013 (ανατύπ. α’ εκδ., 1909-’10).

• Κ.Χ. Κυριάκης, «Οδηγός της Νήσου Κερκύρας…», Αθήναι, 1902.

• Εμμανουήλ Θεοτόκης, «Η Κέρκυρα στις λεπτομέρειές της – αρχές 19ου αι», μτφρ. – σχόλια Λουκιανός Ζαμίτ, Δημ. Ετ. Κερκυραϊκών Σπουδών, Κέρκυρα, 2004.

• «Το νησί του Βίδο», εκδ. Δήμου Κερκυραίων, χ.χ. (via Corfuhistory.gr).

• Ιστοσελίδες: Corfuhistory.eu, Wikipedia, dyosmaraki.blogspot.com.