Παγκόσμια Ημέρα Braille: Ο κώδικας Παλατιανού

Με αφορμή την Ημέρα της «γλώσσας των τυφλών» (4/1), η περίπτωση του Κερκυραίου ιατρού, που δημιούργησε την ελληνική εκδοχή του κώδικα ανάγνωσης – γραφής τυφλών και κωφαλάλων.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Γεννήθηκε ως ανάγκη… Κατ’ αρχήν, προσωπική. Για τους μη γνωρίζοντες, εξάλλου, ήταν ο ίδιος που αντιμετώπιζε απ’ τα μικράτα του οξύ πρόβλημα όρασης˙ πρώτα στο ένα μάτι (τραυματίστηκε βοηθώντας τον πατέρα του στην κατασκευή εξαρτημάτων ίππευσης). Ώσπου μολύνθηκε και τ’ άλλο. Στα 5, το σκοτάδι άπλωνε πια τα πέπλα του καθολικά…

Εξελίχθηκε ως άρνηση… Συμβιβασμού του με το έως τότε υπάρχον σύστημα ανάγνωσης τυφλών. Και του οποίου βίωσε προσωπικά την μερική, μόνο, επάρκεια κατά τη φοίτησή του στο Βασιλικό Ινστιτούτο Τυφλών των Παρισίων.

Υλοποιήθηκε ως μόχθος… Πενταετίας. Μ’ απότοκο ένα νέο, ειδικό αλφάβητο για τυφλούς: με έξι ανάγλυφες «στιγμές» (κουκίδες), τοποθετημένες ανά τρεις, κατανοητές με την ψηλάφηση και οι οποίες μέσω 63 εφικτών συνδυασμών («γραμμάτων», «αριθμών») απέδιδαν κείμενο (διαβαζόταν απ’ αριστερά προς δεξιά και από πάνω προς τα κάτω). Η ευρεσιτεχνία δεν υπήρξε αμέσως καθολικά αποδεκτή. Μα, δεν πτοήθηκε. Δούλεψε. Την εξέλιξε. Πρόσθεσε τρόπο διδαχής μουσικής και μαθηματικών. Ακόμη και… γραφομηχανή εφηύρε. Για τυφλούς…

ΗΤΑΝ ο Louis Braille (1809 – 1852). Και ο περίφημος κώδικάς του. Η λαϊκώς αποδοθείσα ως «γλώσσα των τυφλών». Μέχρι τα μέσα του 19ου αι., το τέκνο του είχε, πλέον, καθιερωθεί. Διεθνώς. Και μετά τη μητρική του γαλλική, άρχισαν να εμφανίζονται προσπάθειες δημιουργίας αντίστοιχων κωδίκων σ’ άλλες γλώσσες. Αγγλική. Γερμανική. Ιταλική. Και, ταπεινά (κι αργότερα) ελληνική…

ΠΡΑΓΜΑΤΙ, στα μέρη μας η ιστορική καθιέρωση του κώδικα δεν επιβεβαιώνεται προ του 1948 – όταν κι ολοκληρώθηκε η προσαρμογή ενός ελληνικού κώδικα που είχαν εισαγάγει, νωρίτερα, Αγγλοσάξονες, για να διαβάζουν κείμενα αρχαίων Ελλήνων και το Ευαγγέλιο. Η προσαρμογή, έγινε από ειδική Επιτροπή Ελλήνων και ξένων επιστημόνων στη Λειψία και πρώτο – εφαρμόστηκε στον Οίκο Τυφλών της Καλλιθέας. Τότε, τέλη του εμφυλίου. Ή, η είσοδός μας στο προκείμενο, 60 τόσα χρόνια μετά την πρώτη μαρτυρούμενη απόπειρα ελληνικής version του κώδικα, από έναν… Κερκυραίο: τον ιατρο-χειρούργο, Αντώνιο Παλατιανό (1833 – 1893).

ΓΟΝΟΣ σπουδαίας φαμελιάς των παλαιών Κορφών, του libro d’ oro (1555), «Έλληνες Βυζαντινοί, που υπηρέτησαν την αυτοκρατορική αυλή της Κωνσταντινουπόλεως» και, μετά την Άλωση, ένα τους «κλαδί», «των αδελφών Ανίκητου και Αντώνιου έφτασε στην Κέρκυρα κι έχοντας τίτλους ευγενείας του Παλατιού της Κωνσταντινούπολης, αφομοιώθηκε από τον τόπο και του ευγενείς του» (Καραμούτσος, σελ. 198-199). Υιος Κωνσταντίνου, εκ του κλάδου του… Αντωνίου, σπουδαγμένος στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1857), με προϋπηρεσία σε Τοσκάνη – Σαρδηνία ως, πολλάκις τιμηθείς, ιατρός – αξιωματικός του ιταλικού στρατού (αξιωματικός του Στέμματος το 1891) και μετά την επιστροφή του στην ιδιαίτερη πατρίδα του (1867), διευθυντής Σωφρονιστηρίου (1868) και Αρσακείου (1888), ο Αντώνιος θεωρείται, ιστορικά, ο πρώτος που ασχολήθηκε με θέματα τυφλών και κωφαλάλων στην Ελλάδα.

ΑΦΟΡΜΗ, σε μια μικρο-επανάληψη της ιστορίας, στάθηκαν τα προβλήματα όρασης που αντιμετώπισε ο ίδιος στην ώριμη φάση του βίου του, λίγο μετά την εκλογή του στο βουλευτικό αξίωμα, το 1879. «Φευ!», έγραφε το 1893 στον «Παρνασσό» ο Ν.Τ. Βούλγαρις (σελ. 904), «απροσδοκήτως προσέβαλεν αυτόν νόσος των οφθαλμών επίφοβος, αναγκαζόμενος να μεριμνή περί της επειγούσης θεραπείας προς διάσωσιν της οράσεως. Επί των σκοπώ τούτω, κατά Νοέμβριον 1880, απεδήμει και αύθις επί εξαμηνίαν όπως συμβουλευθή φίλον ιατρόν εκ των εξοχωτέρων οφθαλμολόγων της Ιταλίας, όπου και εις εγχείρησιν υπεβάλλετο, μεθ’ ο και άλλας εγχειρήσεις υφίστατο εν Παρισίοις, προστρέξας και εις τους εκείσε διαπρέποντας ειδικούς νοσολόγους…»

Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ του, τον ευαισθητοποίησε. Πολύ. Μελέτησε εκτενώς το σύστημα Braille – και όποια άλλα συστήματα. Και, ως καρπός, κόπιασε η συγγραφή (1882) δυο σημαντικών μελετών˙ οι πρώτες ελληνικές, τυπωθείσες στο ιστορικό εν Κερκύρα τυπογραφείο «Κοραής», του Ι. Ναχαμούλη…

• «Τυφλοί και κωφάλαλοι εν Ελλάδι»

Η πρώτη (ευσύνοπτη) απόπειρα καταγραφής της εν Ελλάδα κατάστασης τυφλών και κωφαλάλων˙ οι «δύο τάξεις δυστυχών», που, όπως αναφέρει στην αρχή του συγγράμματος, «εισίν έτι μάλλον δυστυχείς δια μόνον λόγον ότι γεννώνται εν Ελλάδι». Βάσει στατιστικών, υπολογίζει τους τυφλούς στην Ελλάδα της εποχής σε (περίπου) 2.000, τονίζοντας πως ουδείς έχει κάνει κάτι να τους ανακουφίσει «από το άχθος» – πράγμα ντροπιαστικό για μια χώρα που «έχει την αξίωσιν να προΐσταται του πολιτισμού εν τη Ανατολή». Παρουσιάζει την ιστορία της εκπαίδευσης τυφλών, απ’ τις πρώτες προσπάθειες του V. Hauy (εφηύρε τη διδασκαλία, ανάγνωση, γραφή και ίδρυσε στο Παρίσι κατάστημα τυφλών) και προτείνει τη δημιουργία «Ειδικού Εκπαιδευτηρίου», με «συνέργεια» Πολιτείας, Δήμων, ιδιωτών (Τσαβαλιά, σελ. 44-45).

• «Δοκίμιον περί εφαρμογής εις την ελληνικήν γλώσσαν της αναγλυπτογραφίας Βράιλ προς εκπαίδευσιν των τυφλών».

Έργο – σταθμός. Αυτό, επί της ουσίας, κοινοποίησε το σύστημα Braille στην Ελλάδα. «Δεικνύει πληρέστατα», συνεχίζει ο Βούλγαρις (ό.π., σελ. 905-906), «το σύστημα και τον τρόπον της υπό των τυφλών δια της των δακτύλων αφής αναγνώσεως του υπό του περιδόξου Γάλλου, Βράϊλ επινοηθέντος αναγλύφου αλφαβήτου, όπερ ο ημέτερος Παλατιανός, μετά τας πρακτικάς του μελέτας, κατώρθωσε να εφαρμόση επιτυχέστατα εις την ελληνικήν γλώσσαν, την διδασκαλίαν αυτοπροσώπως επιχειρών…»

ΚΑΙ ΔΕΝ έμεινε σ’ αυτό. Καθώς, προκειμένου να διευκολύνει την εκπαιδευτική, τούτη, διαδικασία, ο Παλατιανός εξέδωσε, πάντοτε στου Ναχαμούλη, «δια των ειδικών αναγλύφων χαρακτήρων», τα πρώτα ειδικά βιβλία ανάγνωσης του συστήματος Braille (γραμματική, αριθμητική κ.λπ.). Δημιουργώντας και προσθέτοντας, σε μια εντυπωσιακή προσπάθεια πλήρους και ορθής ελληνικής εκδοχής, ακόμα και τα αντίστοιχα στοιχεία των ρωμέικων σημείων στίξης.

ΟΛΑ αυτά τα έργα, «αν και εν Ελλάδι έμειναν σχεδόν απαρατήρητα, εγνώσθησαν και επηνέθησαν (μεν) εν τη αλλοδαπή». Εμπράκτως. Το 1833 καλείται στη Φλωρεντία, μοναδικός μη Ιταλός ομιλητής στην Εθνική Σύνοδο για την εκπαίδευση των τυφλών. Ακολουθεί ανάλογη πρόσκληση στο Άμστερνταμ. Σε σύγγραμμά του, ο διευθυντής του φημισμένου εκπαιδευτηρίου τυφλών του Worcester, dr. Forster, παραδέχεται την ελληνική αλφάβητο του Παλατιανού ως «τελειοτάτη». Άλλα…

ΗΤΑΝ, παρά την ελληνική «αδιαφορία», ο μπούσουλας, επί του οποίου στήριξε την προσπάθεια υλοποίησης του μεγάλου του οράματος: τη δημιουργία στο νησί, «Σχολείου των Τυφλών». Πόσω μάλλον, απ’ τη στιγμή, που, όπως σημειώνει η Τσαβαλιά (ό.π., σελ. 46), ο Παλατιανός γνώριζε ότι, έστω κι ατελώς (λόγω της, ακόμη τότε, έλλειψης των ελληνικών σημείων στίξης απ’ τη μέθοδο), «σε Αγγλικό γυμνάσιο για τυφλούς γόνους ευγενών διδάσκονταν αρχαία ελληνικά και “προ ολίγων ετών εφηρμόσθη επί τούτω εις το Ελληνικό Αλφάβητο το σύστημα Βράιλ”, ενώ τυπώθηκαν, σε αυτή τη γραφή, βιβλία του Θουκυδίδη, τα Ευαγγέλια κ.λπ.»

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ των τελών της δεκαετίας του 1880 αναφέρουν πως η ιδέα ωρίμασε στα χρόνια (1884 κ.ε.) της θητείας του, ως… διευθύνων αντιπρόεδρος της ανασυσταθείσης Φιλελεήμονος Εταιρείας απόρων παίδων, «Αγ. Σπυρίδων» – και «αν ήθελε λάβη παρά των αρμοδίων, την δέουσαν υποστήριξιν», φώναζε η εφημερίδα «Φωνή» (φ. 19/2/1893), «ήθελεν αποφέρει ωφελιμότατους καρπούς». Αλλά…

ΕΣΤΩ, πάντως, μερικώς, το «Σχολείο», έδρασε. Με την ιστορική, μάλιστα, μνήμη να σώζει μια μοναδική περίπτωση – κειμήλιο.

ΣΤΗΝ Φιλελεήμονα, λέει, υπήρχε τότε «είς αόμματος παις», ο Νικόλαος Δουκάκης, απ’ τους Σιναράδες. Ο Παλατιανός κινητοποιήθηκε, αμέσως. Αναλαμβάνοντας τη διδασκαλία του, βάσει της μεθόδου που είχε τελειοποιήσει. «Τον παίδα τούτον περί τα τέσσαρα έτη τοσούτως τελεσφόρως εδίδαξε ανάγνωσιν, γραφήν, αριθμητικώήν και άλλα στοιχειώδη μαθήματα, ώστε μη υπάρχοντος πλέον τρόπου να τύχη ανωτέρας εκπαιδεύσεως εν Κερκύρα, κατώρθωσε να σταλή εις δόκιμον των τυφλών εκπαιδευτήριον εν Νεαπόλει (1886) ως υπότροφος του Πετριδείου Κληροδοτήματος, πολύ εις τούτο συντελέσαντος του αρχιεπισκόπου Κερκύρας, Ευσταθίου…» (Βούλγαρης, ό.π., σελ. 906-907).

Η ΜΟΙΡΑ τα θέλησε αλλιώς. Λίγο πριν την ολοκλήρωση των σπουδών του, ο νεαρός «έφυγε». Απρόοπτα. Σύντομα, το 1893 (13/2), θα «έφευγε» και η εύθραυστη κράση του Παλατιανού. Η Κέρκυρα, θρήνησε. «Ω! ναι, συ, Αντώνιε υπήρξες το φως των αομμάτων, των ατύχων εκείνων πλασμάτων άτινα κράζουσι προς Κύριον ό,τι ο ήρως του Ποιητού˙ “δος οφθαλμοίσιν ιδέσθαι, εν δε φάει και όλεσον”˙ συ ο οδηγός αυτών, συ ο αυγερινός αστήρ, ο εμπνεύσας παρηγορίαν και ενεγκών περίθαλψιν εις την ταπεινήν καλύβην του πενομένου…» (Φρ. Αλβάνας, επικήδειος).

ΛΙΓΕΣ ΜΕΡΕΣ μετά, ανοίχτηκε η διαθήκη του. Μέσα στ’ άλλα, προέβλεπε κι αυτό: κληροδότημα (απ’ τους τόκους 40 μετοχών της Ιονικής Τράπεζας, με διαχειριστές αρχιεπίσκοπο και Δήμαρχο) «όπως εκπαιδεύωνται νέοι τυφλοί Κερκυραίοι, ορθόδοξοι, εις τι εκπαιδευτήριον εις το Εξωτερικόν ή προτιμότερον εις συσταθησόμενον εν Ελλάδι. Αν τυχόν εν Κέρκυρα δεν υπάρχουν τοιούτοι νέοι τυφλοί, θέλει εκπαιδεύονται νέοι τυφλοί εξ άλλων επαρχιών της Ελευθέρας Ελλάδος»…».

ΣΤΗΝ ΚΕΡΚΥΡΑ, αξιοποίηση του κληροδοτήματος, δεν επιβεβαιώνεται. Η Τσαβαλιά, πάλι, υποστηρίζει (σελ. 47) πως αξιοποιήθηκε απ’ τον Οίκο Τυφλών, στην Καλλιθέα (ιδρ. 1907, φωτό κάτω), «γεγονός που προφανώς ώθησε στην καταγραφή του ονόματός του σε τιμητική πλάκα έξω από τον Οίκο˙ “Μεγάλοι Ευεργέτες”…». Για την Ελλάδα της βραδύκαυστης ευαισθησίας, ήταν κι αυτό σημαντικό…

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Ν.Τ. Βούλγαρις, «Αντώνιος Παλατιανός», σε «Παρνασσός», τ. 15, αρ.12, 1893.

• Παρ. Τσαβαλιά, «Η Ιστορία του Οίκου Τυφλών της Ελλάδος», διπλ. εργασία (Πάντειος), Αθήνα, 2015.

• Κ.Δ. Καραμούτσος, «Αρχοντικές Αγροικίες Μέσης Κέρκυρας», Κέρκυρα, 2010.

• Ιστοσελίδες: Wikipedia, eoty.gr.