Η μεγαλειώδης γιορτή «της κρήνης» στην Πλακάδα

Σαν σήμερα, το 1831, η Κέρκυρα γιόρταζε την έναρξη υδροδότησης της πόλης απ’ το Υδραγωγείο «του Άνταμου». Το ντοκουμέντο της «Gaz. Jonika», το χαμένο έργο του Μάντζαρου και η μετονομασία σε «πλατεία Άδαμ».

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ανήκει στον John Davy. Έτος, 1842. Έντεκα χρόνια μετά απ’ αυτό, καθ’ αυτό το γεγονός: «Ήταν μια αφορμή ευτυχίας για τους ντόπιους. Και η άφθονη εισαγωγή νερού χαιρετίστηκε, όπως της άξιζε, σε μια πόλη που, έως τότε, έπρεπε να “κυνηγάει” το βασικότερο αγαθό…».

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ του ’31. Η Κέρκυρα μεθούσε – και το ‘βλεπες παντού. Στις κουβέντες. Τους στολισμούς. Την κοσμοσυρροή. Τις καλές φορεσιές των παρτσινέβελων, ίδια γιορτή. Ήταν γιορτή – πράμα, βεβαίως, λογικό. Το θέμα της λειψυδρίας – υδροδότησης της πόλης με καθαρό νερό, αποτελούσε για αιώνες καίριο, καθημερινό «αγκάθι» των Κερκυραίων νοικοκύρηδων. Ιδίως απ’ τον 6ο αι., μετά τη μεταφορά της πόλης απ’ την Παλαιόπολη (με τα καλά νερά του Καρδακίου) στο Φρούριο (με το κακής ποιότητας εφάλμυρο νερό).

ΠΩΣ ΠΑΛΕΥΑΝ να αντιμετωπίσουν την κατάσταση; Με τις περιβόητες δημόσιες στέρνες (cisterne) που χτίστηκαν, κατά Μεσαίωνα κι Ενετοκρατία, εντός κι εκτός Φρουρίου (συν τα διάσπαρτα πηγάδια / φρέατα σε γειτονιές, σε σπίτια και προαύλια εκκλησιών), στο πλαίσιο μιας κάποιας επικαιροποίησης της προσφοράς του παλαιού, ρωμαϊκού υδραγωγείου (αρχικά, με τροφοδότηση απ’ τις πηγές Αγ. Γουργής / Κανάλι, Λαρτούρου / Βρυώνη και Χρυσηίδας, αργότερα απ’ το Καρδάκι). Λύση ανάγκης, όμως. Και το πρόβλημα έως την έλευση των Άγγλων, παρέμενε οξύ.

ΓΡΑΠΤΑ τεκμήρια των πρώτων δεκαετιών του (19ου) αι., μιλάνε συνεπώς για το «πόσο υποφέρνουν (οι Κερκυραίοι, ειδικά) εις τον καιρόν του θέρους δια την ολιγήτητα και πολλάκις ολόκληρον έλλειψιν του νερού». Για το «τι εξώδευεν η φτωχολογιά δια να το αγοράζη με υστέρησιν της ιδίας θροφής της» (δίχως νερό έμεναν ατροφοδότητοι οι μύλοι, άρα ατονούσε η παραγωγή αλεύρου) συν, φυσικά, σ’ επίπεδο υγιεινής, για «ταις δυσωδίαις και τα εξ αυτών προερχόμενα κακά».

ΩΣΠΟΥ τώρα κόπιαζε «ο Άνταμος» (Sir Frederic Adam). O Aρμοστής. Και χάριζε τη λύση – ή, εν πάση περιπτώσει, θεμελίωνε τις βάσεις της μ’ ατσάλι. Ήταν, το λοιπόν, να μην γιορτάσει ο Κερκυραίος;

ΤΟ FOCUS έπεφτε στο «νέο υδραγωγείο», με πρότασή που είχε «περάσει» απ’ τη Γερουσία τον Οκτώβρη του ’30 (18/10): κατασκευή «εις την περιοχήν της Βενίτσας» (Μπενίτσες), τροφοδότηση με το «ευρέθη καθυπερβολήν καθαρόν και υγιεινών» νερό της πηγής «του Καρτέρη» (αργότερα, και τ’ Αγ. Νικολάου), «επάνω εις βουνόν (σ.σ. 54 μ. υψόμετρο), υψηλότερα της επιφανείας της θαλάσσης 178 ποδάρια» και δημιουργία δικτύου υδροδότησης, ως την πόλη, με μήκος «έξι μίλλια και τέταρτον» και φυσική ροή «δια σιδηρών χυτών σιδήρων, διαμέτρου 9 ουγκών (σ.σ. ιντσών)». Προϋπολογισμός; 19.386 λίρες.

ΟΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ «έτρεξαν» αμέσως. Και σε λιγότερο από χρόνο, «η χώρα» ήταν έτοιμη να εορτάσει το μεγάλο γεγονός. Μια μέρα σαν και σήμερα, 7 Αυγούστου του 1831. Κυριακή.

Η ΤΕΛΕΤΗ έγινε «στο χώρο της πλατείας αντίκρυ της Παναγιάς των Ξένων» (Τ. Κατσαρός). Πα’ να πει, στο σημερινό χώρο «του Πλακάδου», άλλοτε γνωστή ως «πλατεία των Στερνών», όπου βρισκόταν μια απ’ τις 13 δημόσιες ενετικές στέρνες (οι 7 στα Φρούρια κι όλες μαζί, χωρητικότητας 160.500 κυβ. ποδιών): «του Αγίου Ιωάννου». Και όπου, κατά τον Κυριάκη, υπήρχε και μια δεύτερη, που στην ουσία, όμως, ήταν πηγάδι με γλυφό νερό.

ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ επιβεβαιώνει και η «Gazetta Jonika» της 13/8: «… ως τόπος της πρώτης αναβρύσεως εδιορίσθη η στέρνα η κειμένη εις το άνοιγμα το αντίκρυ της Παναγιάς των Ξένων».

Κατά τον Αγιούς, το ακριβές σημείο της προϋπάρχουσας στέρνας (άρα, και της τελετής) ήταν αυτό επί του οποίου, απ’ το 1954, επί Δημαρχίας Στ. Δεσύλλα, δεσπόζει το άγαλμα του μετέπειτα πρωθυπουργού, Γεωργίου Θεοτόκη.

ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ για το απόλυτο ντοκουμέντο της τελετής, που, όπως σημειώνεται (ενδεικτικό της σημαντικότητας του πράγματος) διοργανώθηκε απ’ τους ίδιους τους κατοίκους, αφού «έκαμαν έρανον δια να πανηγυρίσουν». Ρεπορτάζ μακροσκελέστατο, με εισαγωγική αναφορά στα της κατασκευής του έργου και –το δι’ ημάς σημαντικό- ένα εντυπωσιακό απεικονιστικό ρεπορτάζ (σε ελληνικά και ιταλικά, υπό τον τίτλο «Εισαγωγή του Νερού» / «Introduzione delle Acque») όλων όσων «στοιχειοθέτησαν» το πολυθρύλητο event.

ΤΟ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟ κείμενο, σε σταχυολόγηση, αξίζει…

• Επάνω της στέρνας εκατασκευάσθη προσωρινός ναός δωρικής αρχιτεκτονικής, εις το μέσον του οποίου, καταμεσής με το στόμιον, έκειτο μία ιερά τράπεζα, δια της οποίας με μέσον του σωλήνος όπου εφέρθη υποκάτω αυτής, έμελλε να εκρούση το νερόν.

• Προς τας 12 το μεσημέρι ο Αρχιεπίσκοπος της Κερκύρας, συνωδευόμενος απ’ όλον τον κλήρον, και ο Εκλαμπρότατος Ύπαρχος επί κεφαλής των Επιχωρίων Αρχών, επήγαν εις την στέρναν ακολουθούμενοι από μέγα πλήθος λαού, όσον ημπορούσε να χωρέση το άνοιγμα και αι εις αυτό απολήγουσαι οδοί.

• Όλα τα πέριξ του ανοίγματος ήταν στολισμένα με επίτηδες κατασκευασμένα εξώστεγα. Η θέα ήτον αληθινά μεγαλοπρεπής… δια το πολυάριθμον συσσώρευμα τόσον μεγάλου πλήθους κάθε γένους και τάξεως θεατών, κυριευμένων όλων από το ίδιον αίσθημα της χαράς…

• Ο Αρχιερεύς έκαμε την παράκλησιν, αγίασε την τόπον, ωπισθοδρόμησε με τον κλήρον του ολίγα βήματα και ιδού ευθύς στήλη νερού ανυψώθη ορμητικά ως τα ποδάρια και μετέβαλε την βαθείαν σιωπήν όλων εις φωνάς αγαλλιάσεως και θαυμασμού, κάμνωντας να αντηχή η ατμόσφαιρα με το όνομα του Σεβαστού Προστάτου και του παριστάνοντος αυτόν εις το Ιονικόν Κράτος. Ο κάτοικος Κερκυραίος από πολλούς αιώνας δεν αισθήνθη μεγαλητέραν και ειλικρινεστέραν χαράν όσην εκείνην την ημέραν… Πολλοί έχυσαν δάκρυα ευγνωμοσύνης…

• Ο κλήρος έπειτα και αι Αρχαί, ακολουθούμεναι από άπειρον πλήθος λαού, επήγαν εις την Εκκλησίαν του Αγίου Σπυρίδωνος να προσφέρουν τας χρεωστουμένας δοξολογίας εις τον Ύψιστον. Και εκεί ο Διδάσκαλος της Θεολογίας, ο Αιδεσιμότατος Τυπάλδος εξεφώνησε λόγον ανάλογον εις την περίστασιν.

• Την 1 ώραν μ.μ. το Επιχώριον Συμβούλιον, επί κεφαλής μιάς αποστολής, επήγεν εις το Παλάτιον του Αγ. Μιχαήλ και Αγ. Γεωργίου να προσφέρη εις την Α.Ε. τον Λόρδ Μέγαν Αρμοστήν, ως τον μόνον αίτιον αυτής της επιχειρήσεως, την γενικήν επιθυμίαν, εκφρασμένην εις αναφοράν υπογεγραμμένην από όλους τους Πολίτας, τη να δοθή εις το νέον Υδραγωγείον το όνομα A δ ά μ εις αείδιον ανάμνησιν και της αξιολογότητας της ευεργεσίας και της γενικής ευγνωμοσύνης…

• Το Επιχώριον Συμβούλιον εφέρθη μετά ταύτα προς την Εκλαμπροτάτην Β ο υ λ ή ν να διακοινώση την ειρημένην πρότασιν, την οποίαν αποδεχθείσα η Βουλή πρόσθεσε και νέα σημεία της δημοσίου ευχαριστίας, θεσπίζουσα να ανεγερθή εις τιμήν της Α.Ε. μνημείον…

• Το εσπέρας η γενική χαρά εξεθύμανε με μίαν γενικήν, καθ’ όλην την Πόλιν, φωτοχυσίαν, Ποτέ αυτή η Νήσος δεν ίδε λαμπρώτερον θέαμα…

• Τα μέρη, των οποίων ο χαριεντισμός της φωτοχυσίας πρεπόντως ετραβούσε την προσοχήν, ήτον ο ναός επάνω της στέρνας… Όλοι οι στύλοι, το πρόσωπον και τα πλάγιά του ήταν στολισμένα με ποικιλόχροα φώτα, το φως των οποίων, διαθλώμενον εις την χονδρήν στήλην του νερού, όπου ανέβρυε και εφαίνετο ως κρύσταλλον, επροξενούσε μαγικόν αποτέλεσμα. Καθ’ όλην την νύκτα οι θεαταί δεν απεμακρύνθησαν εκείθεν.

• Εις το μέσον όμως της Πλατείας ήτον στημένη σκηνή Κινέζικη ύψους 60 ποδών με λαμπρόν βασιλικόν διάδημα εις την κορυφήν, καμωμένη από χρωματισμένα φανάρια. Ανάμεσα του σκότους της νυκτός από κάποιον διάστημα εφαίνετο καμωμένη από πετράδια.

• Κατάντικρυ αυτής, προς το μεσημβρινόν μέρους της Πλατείας, έλαμπε το μνημείον το κατασκευάμενον με έξοδα των Πολιτών εις τιμήν του Σερ Θωμά Μέϊτλανδ, η κορυφή του οποίου παρέστενεν Ηφαίστους. Εις το περιστύλιον ήταν οι βωμοί φωτισμένοι. Όλον το επίλοιπον μέρος της οικοδομής ήτον ολοφώτιστον με μεγάλην λαμπρότητα.

• Από το άλλο μέρος, όλη η εκτεταμένη πρόσοψις του Παλατίου του Αγ. Μιχαήλ και Αγ. Γεωργίου ήτον στολισμένη με τρεις μακρειαίς σειραίς λύχνων αδιακόπου λάμψεως. Επάνω των, εις τα πλευρά των στοών, εφαίνοντο ακτινοβολούντα τα άστρα του τάγματος του Αγ. Μιχαήλ και Αγ. Γεωργίου.

• Το Εκκλησιαστικόν Σπουδαστήριον, η Εκκλησία της Πλατυτέρας και πολλά άλλα κτίρια, κείμενα πέριξ της Πλατείας, επαράστεναν ωραιότατον θέαμα. Η μουσική, το χαροκόπι και η γενική ευθυμία μετέβαλαν την νύκτα εις ημέραν και εβάσταξαν ως την αυγήν…

ΤΟ ΧΑΜΕΝΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΜΑΝΤΖΑΡΟΥ

ΑΥΤΟ που δε σημειώνεται στο ντοκουμέντο, αλλά εντοπίζεται σε μεταγενέστερες πηγές, είναι τούτο: η σύνθεση από τον Νικόλαο Χαλικιόπουλο – Μάντζαρο έργου, ειδικά για το μεγάλο γεγονός: «Η εορτή της Κρήνης» ή «Εορτασμοί στις Κρήνες» (Feste delle fontane).

ΤΟ ΕΡΓΟ δεν σώζεται. Εμφανίζεται, ωστόσο, επί κειμένου (λιμπρέτο) του Ιταλού καθηγητή, Paolo (da) Costa κι αφιερωμένο στον Adam, ενώ ο Τώνης Αγιούς, στο «Οδοιπορικό» του, αναφέρει πως «ετραγωδήθη» το ίδιο βράδυ, στο «San Giacomο», όντας το event, με το οποίο «επερατώθη η (όλη) τελετή». Επικαλούμενος επί του γεγονότος σχετική αναφορά του Λ. Βροκίνη («Έργα» / Κερκυραϊκά Χρονικά, τ. XVII).

ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΑ ΣΕ «ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΔΑΜ»

ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ στην «Πλακάδα», επισήμως ανώνυμη ως τότε (το «πλατεία των Στερνών» ή το, ιταλιστί, «πιατσέτα», κληρονομιά των Βενετών, επιβεβαιώνεται μόνο στην προφορική παράδοση), η λαμπρή τελετή του ’31 στάθηκε η αφορμή για την πρώτη της, θεσμική ονοματοδοσία: «πλατεία Άδαμ».

ΔΕΝ ΣΥΝΕΒΗ αμέσως. Αλλά μετά την Ένωση, το καλοκαίρι του 1865. Στο πλαίσιο μιας προσπάθειας «εξελληνισμού» των Επτανήσων, εντός της οποίας ήταν και η αλλαγή στην ονομασία 78, συνολικά, οδών της πόλης (πλην Γαρίτσας, Ανεμόμυλου, Μαντουκιού κ.λπ.).

Η ΣΧΕΤΙΚΗ απόφαση ελήφθη απ’ το Επαρχιακό Συμβούλιο στις 28 Αυγούστου. Και δημοσιεύτηκε στην «Επίσημη Εφημερίδα του Βασιλείου της Ελλάδος» στις 23 Οκτωβρίου. Επρόκειτο για την αλλαγή υπ’ αριθμ. 55. «Πλατεία Άδαμ». Πριν, «Ανώνυμος». Επεξήγηση: «Εν η κατά το 1831 ετελέσθη η δοξολογία δια την ενεργεία του αρμοστού κατασκευήν του Υδραγωγείου και ένθεν πρώτον ανεβρύησαν τα ύδατα». Κατά τον Αγιούς, η ονομασία αυτή διατηρήθηκε «μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια».

ΟΙ ΜΝΗΜΕΣ (των) παλαιών Κερκυραίων, συμφωνούν…

Ένα χρόνο μετά την τελετή (1832) ο Παύλος Προσαλένδης (1784 – 1837), φιλοτέχνησε το περίφημο χάλκινο άγαλμα (505 εκ.) του Άνταμ, που δεσπόζει μπροστά απ’ τα Ανάκτορα. Η κίνηση του χεριού του Αρμοστή προς το νερό που πέφτει στη μικρή, πέριξ λίμνη, θεωρείται ευθεία αναφορά στο έργο του Υδραγωγείου.