Ευλογημένα ζώα και πουλιά, στην εκκλησιά τ’ Αγίου Φραγκίσκου…

Η κατά παράδοση ευλογία των τετράποδων φίλων μας, στον παλαιότατο ναό του Αγ. Φραγκίσκου της Ασίζης, ανήμερα της εορτής της μνήμης του (4/10, Παγκόσμια Ημέρα Ζώων).

Eπιμέλεια: Ηλίας Αλεξόπουλος

Αν δε γνωρίζεις, νιώθεις έκπληξη. Παραξενεύεσαι. Απορείς˙ και είναι λογικό. Η εικόνα δεκάδων κατοικίδιων τετράποδων στον αύλειο χώρο ενός ναού, δεν είναι, ακριβώς, ό,τι ορίζεται ως «συμβατό». Πόσω μάλλον όταν εξοβελίζεται το ενδεχόμενο της τυχαίας συνθήκης. Ουδέν τυχαίο. Όλα σκόπιμα. Προγραμματισμένα. Επί τούτου. Εθιμικά…

ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ κάθε χρόνο, τέτοια μέρα (4/10): της εορτής του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης (1182 – 1226). Ο, κατά Καζαντάκη, «Φτωχούλης του Θεού», προστάτης της φύσης και των ζωών – ίσως τώρα αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι καλύτερα. Πρώτα, η Θεία Λειτουργία. Και μετά, η καθιερωμένη ευλογία τους, απ’ τον Καθολικό Αρχιεπίσκοπο. Σκυλιά, γατιά… Συνοδεία των «γονιών» τους…

Η 4η Οκτωβρίου, ως συμπίπτουσα με την εορτή της μνήμης του Αγ. Φραγκίσκου (ήδη ανακηρυχθέντος προστάτη Φύσης και Ζώων απ’ τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησία), καθιερώθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων το 1931 (με αρχή, τότε, ένα συνέδριο περιβαλλοντιστών στη Φλωρεντία).

ΤΟ ΕΘΙΜΟ χάνεται στα βάθη των καιρών. Αυτό που προκύπτει ως πάγια σταθερά, είναι ο τόπος: ο καθολικός ναός του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, κατεβαίνοντας τη Νικηφόρου Θεοτόκη. Πριν, ακριβώς, τον Αγιαντώνη. Και πάνω. Δεξιά…

ΠΑΛΑΙΟΣ ναός. Από τους ιστορικότερους της πόλης. Η παράδοση των καθολικών μοναστηριών της Ανατολής, θέλει ιδρυτή του τον ίδιο τον Άγιο της Ασίζης – ιδρυτή του Τάγματος των Φραγκισκανών Μοναχών (ο Σπ. Γαούτσης μας πληροφορεί για τον σχετικό ισχυρισμό του κοινοβιακού μοναχού και προϊστάμενου της Επαρχίας της Ρωμανίας, Vincenzo Mutio, απ’ το Μπέργκαμο). Ιστορικά πάλι, παρά την απουσία πειστικών πηγών, εικάζεται πως (τουλάχιστον) το παλαιότερο κομμάτι του, αφιέρωμα στον Άγιο Άγγελο (εξ ου και η παλαιότερη γνωστή ονομασία του ναού, ως «των Αγγέλων»), κτίστηκε και παραχωρήθηκε σε μια κοινότητα Ελληνίδων μοναχών, στα χρόνια του Δεσποτάτου της Ηπείρου, των Αγγέλων Κομνηνών. Πα’ να πει, τον 13ο αι. Δεδομένα. Αναμετάξυ 1214 και 1267.

ΕΠΙ ΑΝΔΗΓΑΥΩΝ, έχοντας ήδη λάβει χώρα η επίσημη ίδρυση της καθολικής Αρχιεπισκοπής της Κέρκυρας (1274), ο Φίλιππος Β’, πρίγκιπας του Τάραντα, το παραδίδει στο Τάγμα κοινοβιακών Μοναχών του Αγ. Φραγκίσκου. Kατ’ εκτίμηση, στο πλαίσιο του σχίσματος (κατάργηση ορθοδόξου Επισκοπικού θρόνου). Δεδομένα. το 1367. Με εφ’ εξής εξέλιξη σε σημαντικό θρησκευτικό κέντρο εποχής.

ΩΣΠΟΥ το 1386, στις 20 Μαϊου, με την έλευση των Ενετών, μέσα στο ναό ήταν που η «Κοινότης Κερκυραίων» παράδωσε τα κλειδιά της πόλης στον ναύαρχο, Capitano Giovanni Miani. Eις ανάμνηση δε, αναρτήθηκε και αναμνηστική επιγραφή στην πρόσοψη του ναού, υπαρκτή έως και τα μέσα του 19ου αι. Το ακριβές της κείμενο, δεν εντοπίστηκε. Σε διαφορετική περίπτωση, ίσως να «δρομολογούσε» μια απάντηση και σε μια άλλη εκδοχή, που διασώζουν οι Κυπριώτης – Μωραϊτης: τη μέρα, λέει, της παράδοσης, έγιναν και τα εγκαίνια του ναού. Μπορεί, αν ισχύει, να σημαίνει δύο πράγματα: είτε πως πριν ήταν χτισμένος σε σημείο διαφορετικό, είτε πως οι έως τότε αναφορές «μιλούσαν» αποκλειστικά για τη Μονή. Και η οποία διέγραψε στην κερκυραϊκή διαχρονικότητα τη δική της ιδιάζουσα πορεία. Ειδικά μετά τη δήμευσή της, από τους Δημοκρατικούς Γάλλους (1797), φιλοξενώντας, μαζί με τα λοιπά (επίσης δημευθέντα) υποστηρικτικά κτίρια…

•… τον διευθυντή του πρώτου, επί ελληνικού εδάφους, τυπογραφείου, το οποίο ίδρυσαν οι Δημοκρατικοί Γάλλοι, στον κοντινό ναό της Τενέδου / Παναγίας Καρμήλου («Τυπογραφία του Γένους», 1798).

•… το πρώτο δημόσιο σχολείο επί κερκυραϊκού εδάφους (1798), με διευθυντή τον B. Vivotte.

•… επί Αυτοκρατορικών Γάλλων, την Ιονική Ακαδημία (1808).

•… την πρώτη Καλλιτεχνική Σχολή της Κέρκυρας (1811 – 1815), υπό τη διεύθυνση του γλύπτη, Παύλου Προσαλένδη (απόσπαση του καλλιτεχνικού τμήματος της Ιονικής Ακαδημίας).

•… το κερκυραϊκό παράρτημα του «Αρσακείου» Παρθεναγωγείου (1866).

•… το Ισραηλιτικό Σχολείο (έως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο).

•… το 5ο Δημοτικό Σχολείο Κέρκυρας (μεταπολεμικά).

Δίπλα στο ναό, υπάρχει παρεκκλήσι, ανακαινισμένο το 1850 (επί Αγγλοκρατίας), αφιερωμένο στην Αγ. Άννα.

ΑΣΦΑΛΩΣ, στο διάβα των αιώνων, το οικοδόμημα του -για να επανέλθουμε- Ναού (μονόκλιτη, ξυλόστεγη βασιλική, με χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα το ρωμανικό κωδωνοστάσιο), υπέστη τροποποιήσεις. Γνωρίζουμε, παράδειγμα, πως…

•… μετά την τουρκική πολιορκία του 1571, υπέστη ανακαίνιση (σχετική, προφανώς, η σωζόμενη μαρμάρινη βάσκα / acquasantiera, με ημερομηνία 1571)…

•… εργασίες ανακαίνισης έγιναν και το 1621 (καθαγιασμός, 17/9, απ’ τον Αρχιεπίσκοπο, Benedetto Bragadino)…

•… επί Δημοκρατικών Γάλλων, πλην της δήμευσης της Μονής (κάπου εκεί τοποθετείται, παρεμπιπτόντως, το τέλος της παρουσίας των Φραγκισκανών Μοναχών στο νησί), «μεγάλο μέρος του ναού καταπατήθηκε, τα περισσότερα κειμήλια εκλάπησαν ή κατεστράφησαν» (Γαούτσης)…

•… στους ιταλικούς βομβαρδισμούς (1940-’41) κατεστράφη η περίτεχνα διακοσμημένη «ουρανία» του ναού.

Η ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ, αλλοιώθηκε. Ο μύθος έμεινε. Και η εμβληματικότητα ενός χώρου, που κάθε χρόνο, 4 τ’ Οκτώβρη, ραίνει με αγίασμα ένα διαφορετικό «ακροατήριο» πιστών. Μ’ επεξηγητική αρχή εκείνη τη διήγηση, δεκαετίες πριν, του Δανού γραφιά, Johannes Jergense. Τα «Μικρά Άνθη του Αγίου Φραγκίσκου» (ο διάλογος με τα σπουργίτια). Μετάφραση, Νικόλα Καζαντζάκη…

«… Σε μια πορεία του με άλλους μοναχούς σε μια τοποθεσία ανάμεσα στην Κανάρα και στη Μπεβάνα, ο άγιος Φραγκίσκος είδε μερικά δέντρα να υψώνονται στην πλαγιά του δρόμου· και μέσα στα δέντρα τούτα βρίσκονταν πλήθος λογής λογής πουλιά, που κανένας δεν είχε ακόμα δει στα μέρη εκείνα· και πλήθος ακόμα πουλιά βρίσκονταν στο χωράφι, κάτω από τα δέντρα.

Κι ευθύς ως ο Φραγκίσκος είδε το φτερωτό τούτο κοπάδι, το πνεύμα του Θεού έπεσε απάνω του και είπε στους δύο μαθητές του:
– Περιμένετέ με μια στιγμή· πάω να κηρύξω λιγάκι στ’ αδέλφια μας τα πουλιά!

Μπήκε στο χωράφι και τράβηξε προς τα πουλιά που ήταν καθισμένα στο χώμα. Κι ευθύς ως άρχισε να κηρύττει, τα πουλιά που κούρνιαζαν στα δέντρα κατέβηκαν προς το μέρος του και πια κανένα δεν κινήθηκε, αν και τον κύκλωναν τόσο πολύ κοντά που οι δίπλες του ράσου του άγγιζαν κάμποσα πουλιά!

Κι ο Άγιος Φραγκίσκος είπε στα πουλιά:
– Αγαπητά μου αδέλφια, πουλιά! Χρωστάτε πολλά στο Θεό και πρέπει παντού και πάντοτε να τον υμνείτε και να δοξάζετε γιατί σας έδωσε τη δύναμη να πετάτε ελεύθερα όπου θέτε και σας έντυσε με διπλά και τριπλά φορέματα, με τόσο λεπτά και πολύχρωμα στολίδια· και πρέπει ακόμα να χρωστάτε χάρη στον Δημιουργό για την τροφή που σας δίνει, χωρίς νάχετε να δουλεύετε γι’ αυτή και για τη φωνή ακόμα την ωραία που σας έδωσε να κελαηδάτε!

Δεν σπέρνετε, μηδέ θερίζετε, αγαπητά μου αδελφάκια, μα ο Θεός σας θρέφει κι αυτός σας δίνει και τα ρυάκια και τις πηγές να ξεδιψάσετε, τους βράχους και τα δάση για να προφυλαχθείτε και δέντρα υψηλά για να χτίσετε τις φωλιές σας. Κι αν και δεν μπορείτε μήτε να γνέθετε, μήτε να υφάνετε, σας δίνει τ’ απαραίτητα φορέματα, σε σας και στα παιδιά σας.

Γιατί ο Δημιουργός, σας αγαπά πολύ, καθώς σας το φανερώνει με όλες τούτες τις μεγάλες ευεργεσίες του. Έχετε λοιπόν το νου σας, αδέλφια μου πουλιά, να μην είστε αχάριστα απέναντί του και να προσπαθείτε πάντα να τον δοξάζετε!

Κι ευθύς ως είπε τα λόγια τούτα ο άγιος πατέρας, όλα τα πουλάκια αυτά άρχισαν ν’ ανοίγουν τα ράμφη τους, να χτυπούν τις φτερούγες, ν’ απλώνουν το λαιμό και να κλίνουν με σεβασμό τα κεφαλάκια τους στη γης και να φανερώνουν με τα κελαηδητά και τα φερσίματά τους πως είχαν χαρεί κατάκαρδα από τα λόγια που τους είχε πει ο άγιος Φραγκίσκος.

Κι ο άγιος κι αυτός χάρηκε κατάκαρδα, θωρώντας τα και θαύμασε πόσο πολλά ήταν τα πουλιά και πόσων λογιών και πόσο ήμερα· και δόξασε το Θεό και γλυκά, αδελφικά, τα παρακίνησε να τον δοξάσουν κι αυτά μαζί του.

Κι όταν τέλειωσε ο άγιος Φραγκίσκος το κήρυγμά του και την προτροπή του να δοξάσουν το Θεό, έκαμε το σημείο του σταυρού πάνω σε όλα τα πουλάκια. Κι όλα φτερούγισαν μαζί κελαηδώντας με θαυμαστή δύναμη κι ομορφιά· και σε λίγο χωρίστηκαν κ’ εξαφανίστηκαν ολούθε».

Τips

• Μετά τους γερμανικούς βομβαρδισμούς του 1943 και τις εκτενείς καταστροφές του «Duomo», ο ναός του Αγ. Φραγκίσκου, αποκατασταθείς, λειτούργησε ως Μητροπολιτικός των Κερκυραίων Καθολικών. Το καθεστώς αυτό ίσχυσε έως και τα early 70s.

• Παλαιόθεν, διατηρούσε σπουδαία βιβλιοθήκη. Μαζί με του Ι. Φρ. Κανάλ (τοποτηρητής Αρχιεπισκόπου) και των Μονών Αγ. Ιουστίνης (Γαρίτσα) και Annunziata, στελέχωσαν τη συσταθείσα (1798) απ’ τους Δημοκρατικούς Γάλλους, Δημόσια Βιβλιοθήκη (Τένεδος), των -κατ’ αρχήν- 4.000 τίτλων.

• To κεντρικό Βήμα είναι αφιερωμένο στον Άγ. Φραγκίσκο. Υπάρχουν και τέσσερα πλευρικά (αλτάρια), του 18ου αι., αφιερωμένα σε Αγ. Βαρβάρα, Άγ. Αντώνιο Παδούης, Υπεραγία Θεοτόκο, Άγ. Ρόκκο (του οποίου εικόνα επί ξύλινου βωμού, μεταφέρθηκε απ’ την ομώνυμη εκκλησία του Σαρόκο).  

• Στο Ναό διατηρούνται σημαντικές εικόνες και λατρευτικά κειμήλια, προερχόμενα (μετά τους βομβαρδισμούς του  ’43) από Duomo – Annunziata. Απ’ τα σημαντικότερα ζωγραφικά, αυτό του Βήματος της Αγ. Βαρβάρας (έργο του Ενετού, Francesco Fontebasso).

• Σώζονται ταφικά μνημεία – επιτύμβιες επιγραφές επιφανών προσωπικοτήτων Κέρκυρας – Βενετίας: μελών Αδελφοτήτων (π.χ. Πυροβολητών) της οικογένειας κόμητος Ιωάννη Βαπτ. Κόγκο – Σορδίνα, αξιωματούχων του ενετικού στόλου (Muazzo, Savorgnani, Berlendi, Clado, Magnanini κ.ά.).

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

▪ Σπ. Γαούτσης, «Καθολικός Ναός Αγ. Φραγκίσκου Ασίζης» (Καθολική Αρχιεπισκοπή Κέρκυρας, f/b).

▪ Θ. Κυπριώτης, Δ. Μωραϊτης, «Οι Λατινικές Εκκλησίες της Κέρκυρας» (Κέρκυρα, 2019).

▪ Γ. Χρ. Μπάρδος, «Η Διεθνής Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ζώων και ο προστάτης τους, Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης» (rodiaki.gr, 2017).