Ναυμαχία Lepanto / Ο καλός στρατιώτης, Miguel Cervantes (και η Κέρκυρα)

Η διπλή παρουσία του «εθνικού συγγραφέα» της Ισπανίας και «πατέρα» του Δοκ Κιχώτη στο νησί, με αφορμή τη μεγαλειώδους σημασίας ναυμαχία του Lepando (7/10/1571)

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΚΕΡΚΥΡΑ, 1571… Μεσαίωνας. Χρόνοι γιομάτοι με προλήψεις, μύθους, σκοτεινές συνωμοσίες. Δίσεκτοι καιροί, με πείνα, σιτοδείες, αρρώστιες, άγιες παρεμβάσεις, θάματα και μια μόνιμη απειλή, χωμένη σε οθωμανικά σαρίκια και ακονισμένα γιαταγάνια…

ΜΕΣ’ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ, θέρους κορυφή, τα μαντάτα απ’ απέναντι, σπέρνουν μοιρολόγια: «Αλώθηκε η Πάργα. Κι έρχονται για ‘δω…» Οι Οθωμανοί. Τα πλεούμενα «του Λουτσαλή». Έκαψαν, ερήμωσαν, ξερίζωσαν – Ποταμός και Αγγελόκαστρο. Κι έφυγαν…

ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ, πια. Φθινόπωρο. Στο νησί μετρούν πληγές κι γίνονται ορμητήριο: της «Lega Santa» («Ιερή Ένωση»). Ο ηνωμένος χριστιανικός στόλος Ισπανίας (συν Νεάπολης και Σικελίας), Βενετίας, Γένουας. Των Ιπποτών της Μάλτας, των δουκάτων Σαβοϊας και Ουρμπίνο, του μεγάλου δουκάτου της Τοσκάνης και του Πάπα, Πίου Ε’. Διακόσια δώδεκα καράβια (τα τέσσερα κορφιάτικα, υπό τους Πέτρο Μπούα, Χριστόφορο Κοντοκάλη, Γεώργιο Κοκκίνη, Στυλιανό Χαλικιόπουλο) και 28.000 άνδρες (οι 1.500 οπλίτες, Κερκυραίοι) υπό τον καπιτάν – Δον Χουάν, τον Αυστριακό.

ΤΟ ΠΛΑΝΟ, τελεσίδικο: «όλα για όλα» σύγκρουση με το στόλο των Οθωμανών. Αν έχαναν, αλίμονο – η οθωμανική, προς δυσμάς, επέκταση, θα ήταν αναπόφευκτη (κι ο, έκτοτε, χάρτης της Ευρώπης, γραμμένος μ’ άλλο χρώμα). Η μυθική «Ναυμαχία της Ναυπάκτου» (Λεπάντο), 7 Οκτώβρη του 1571 –μέρα τιμής στη μνήμη των Αγ. Μαρτύρων Σεργίου, Βάκχου, Ιουστίνης…

ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ, 26 Σεπτεμβρίου, ο Ιερός Στόλος αράζει Κέρκυρα. Μικρή ανάπαυση, προετοιμασία, τελική χάραξη του χάρτη. Μαζί και μια γαλέρα των Σπανιόλων, η «Marquesa». Κι εκεί, ανάμεσα στα τριμμένα καραβόσκοινα και τα βρώμικα τσουβάλια με μπαρούτι, ένας 24χρονος απ’ το Alcalá de Henares (λίγο έξω απ’ τη Μαδρίτη), που δεν έμοιαζε καλά.

ΔΕΝ ΗΤΑΝ. Άρρωστος, εμπύρετος. Αλλά κουβέντα για να μπει πίσω γραμμή, στις εφεδρείες. «Estoy bien» (πρέπει να) ξεστόμιζε˙ «είμαι καλά». Κι όταν, πρώτες μέρες, πια, τ’ Οκτώβρη, έφθασε η στιγμή της αναχώρησης, πήρε θέση, όπλο και σημάδι. «Miguel», τον έλεγαν… Miguel de Cervantes Saavedra…

ΔΕΚΑ ΤΕΣΣΕΡΑ χρόνια πριν την είσοδό του στα λογοτεχνικά κατάστιχα, με την (ποιμενική) «Γαλάτεια» (La Galatea) και 34 προτού εξασφαλίσει μια θέση στην αιωνιότητα με τον μοναδικό του «Δον Κιχώτη», ο καλός στρατιώτης Μιγκέλ Θερβάντες, αν δεν «γύριζε για μέρες στους δρόμους της Καστροπολιτείας μας, ανάμεσα στου χιλιάδες Ισπανούς, Ιταλούς, Γερμανούς και Κερκυραίους», όπως έγραψε το μυθιστορηματικό πενάκι του Ιάσωνα Δεπούντη («X.A. Donnet – H καταστροφή μιας άμαχης πολιτείας»), γνώρισε την Κέρκυρα, τιμημένος «υπερασπιστής της», ως τη «σκοπιά και το φυλάκιο», τον «τελευταίο σταθμό και το ορμητήριο για τη δόξα της αήττητης αρμάδας…».

ΤΑ ΠΡΩΤΟΛΕΙΑ, ιστορικά τεκμήρια εκλείπουν. Και ο ίδιος, ακόμη, αν και μέσα στο (συνολικό) του έργο κάνει (υπερήφανες) νύξεις για τη συμμετοχή του στη Ναυμαχία (τη θεωρούσε πάντα την πιο ένδοξη μάχη των αιώνων, πως «την ημέρα εκείνη διαλύθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο η μέχρι τότε πεποίθηση, ότι οι Τούρκοι ήταν αήττητοι στη θάλασσα»), μας λέει, συνεχίζει ο Δεπούντης, «πολύ λιγότερα απ’ όσα είδε: για τους σταθμούς, τους τόπους, τα λιμάνια, τις πολιτείες, τα κάστρα, απ’ όπου πέρασε…».

ΕΠΙ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ, το κορφιάτικο χρονικό του συνιστά σώσμα «ανεξάρτητων πηγών». Με δόκιμη μεν αφορμή (που, προφανώς, καθιστά δεδομένο το «παρών» του), αλλά συγκεχυμένο το τοπίο της (περαιτέρω) λεπτομέρειας. Πότε (ήρθε) ακριβώς; Πώς; Τι έκανε; Ξανάρθε; Αν ναι, υπό ποιες συνθήκες; Μέχρι η μελλοντική έρευνα δώσει τις απαντήσεις – θησαυρούς, μια άλλη δημοφιλής θεωρία, επιμένει: ήρθε πριν, αλλά ήρθε και μετά τη Ναυμαχία – άποψη, που «πατά», προφανώς, στη μαρτυρούμενη επιστροφή των νικητών στην Κέρκυρα (βλ. Σπ. Κατσαρού, «Ιστορία της Κέρκυρας»), «όπου έγινε η διανομή των λαφύρων».

ΜΟΝΟ ΠΟΥ για τον Θερβάντες, τούτη η (θρυλούμενη) επιστροφή, εμφανίζεται με άλλο αιτιολογικό: ανάγκη για περίθαλψη. Απόρροια του σοβαρότατου τραυματισμού του στις Εχινάδες (εκεί έγινε η Ναυμαχία, κοντά στις Οξιές, στις εκβολές του Αχελώου), όπου, πλην των τραυμάτων του στο στέρνο, χτυπήθηκε αμείλικτα στ’ αριστερό του χέρι από «αρκεβούζιο» (μια πρώιμη μορφή φορητών πυροβόλων, σαν τόξο) – και το χέρι αχρηστεύτηκε τελείως, «προς δόξαν του δεξιού», όπως έγραψε αργότερα (1614) ο ίδιος, στο «Ταξίδι στον Παρνασσό» (σαφής υπαινιγμός για τη μετέπειτα συγγραφική ακμή του).

«ΣΤΑ ΠΛΟΙΑ των νικητών, χειρουργοί που εύκολα θα αποκαλούσαμε σήμερα “χασάπηδες” προσπαθούσαν να ανταποκριθούν στις εκκλήσεις. Όταν ο Μιγκουέλ συνήλθε από τους πόνους, διαπίστωσε πως η χειρουργική επέμβαση στο τραύμα του τον είχε αφήσει με εντελώς άχρηστο χέρι», περιγράφει ο Κάρολος Μπρούσαλης.

ΤΟΥΤΟ το σενάριο, της (άμεσης) «επιστροφής», «ντύνεται» απ’ το μύθο, με δύο υπο-εκδοχές. Την πρώτη, την μαρτυρεί ο Σπ. Γαούτσης (περ. «Συνάντηση», τ. 157): «Ο με­γάλος Θερβάντες λέγουν οι ιστορικοί και μένει να το βρούμε από τις αρχειακές πηγές, μετά τον βαρύ του τραυματισμό, μεταφέρθηκε στην Κέρ­κυρα και νοσηλεύθηκε πριν φύγει προς αναζή­τηση της Δουλτσινέας του, στο μικρό νοσοκο­μείο που διατηρούσαν μοναχοί καθολικοί του Αγίου Αυγουστίνου, λίγο πιο πέρα. Πίσω από το Δημαρχείο, στην εκκλησία του Ευαγγελι­σμού, στην Annunziata των Κερ­κυραίων.» Εκεί, που οι νικητές θάψαν’ τους (καθολικούς) νεκρούς τους…

Η ΔΕΥΤΕΡΗ τον… τοποθετεί –«για ένα χρόνο» έχει γραφτεί- στο μοναστήρι της Αγ. Ιουστίνης (Santa Giustina), στη Γαρίτσα, που είχε μόλις, εις ανάμνηση, κτιστεί από το Τάγμα των Φραγκισκανών μοναχών˙ το κατοπινό «κόκκινο σπίτι», συμβολή Αλεξάνδρας και Δημοκρατίας, πρώην –και ως τον Β’ Παγκόσμιο- δημόσιο καπνοκοπτήριο και πριν, ως τα τέλη του 18^ου αι., εκπαιδευτήριο (με σημαντική βιβλιοθήκη κι επί Εγγλέζων, βοτανικό κήπο) προετοιμασίας ευγενών Κερκυραίων, για την εισαγωγή τους στα ιταλικά Πανεπιστήμια (περίπτωση Ιωάννη Καποδίστρια).

ΜΕ ΤΑ ΟΡΙΑ, ωστόσο, μύθου και πραγματικότητας πάντοτε δυσδιάκριτα, διεθνώς, η εκδοχή που επικράτησε από νωρίς υπήρξε διαφορετική: μετά τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, ο (τραυματίας) Θερβάντες, δε διέμεινε για αποθεραπεία στην Κέρκυρα (ανοικτή, απλά, η πιθανότητα μιας αρχικής, πολύ σύντομη επιστροφής, με τον συνολικό στόλο), αλλά στη Μεσσίνα της Ιταλίας.

ΑΠ’ ΤΟΥΣ πρώιμους θεμελιωτές αυτού του «σεναρίου», εμφανίζεται ο Τ. Roscoe («The life and writings of Miguel de Cervantes Saavedra» – Λονδίνο, 1839), ο οποίος, μάλιστα, δίδει και ημερομηνία άφιξής του στην ιταλική πόλη (31 Οκτωβρίου 1571). Μαζί με την πληροφορία ότι έλαβε ως «παράσημο» για τον ηρωϊσμό του απ’ τον Δον Χουάν, το ποσό των 30.000 δουκάτων. Τη δε αποκατάστασή του, με προσωπική φροντίδα του Δον Χουάν, εμφανίζεται να αναλαμβάνει ο Gregorio Lopez (επικεφαλής ιατρός – χειρούργος του στρατεύματος).

ΕΝΑ, χοντρικά, εξάμηνο αργότερα, ο Θερβάντες εμφανίζεται, ξανά, ετοιμοπόλεμος. Και στις 15 Ιουλίου, ευρισκόμενος στο Παλέρμο, λαμβάνει επιστολή – εντολή επιστροφής του στην Κέρκυρα (μόνο τότε) κι ενσωμάτωσής του στις εκεί, συγκεντρωθείσες δυνάμεις του Don Lope de Figueroa, με… φόντο την (επικείμενη – πλην, τελικώς, ανεπιτυχή) επιχείρηση του ισπανο-ϊταλικού στόλου να επανακτήσει την (απ’ το 1500, υπό οθωμανική κυριαρχία) ευρύτερη περιοχή της Πύλου / Ναβαρίνου.

Σ’ ΑΥΤΟ το πλαίσιο, ο Θερβάντες αναφέρεται στο νησί (άφιξη μέσω Κροτόνε και Οτράντο) στις 9 Αυγούστου. Έμεινε περίπου ένα μήνα, έως τις 7 Σεπτεμβρίου, οπότε και αναχώρησε για το Ναβαρίνο, μέσω Ηγουμενίτσας, Κεφαλονιάς, Στροφάδων / Ζακύνθου και Μεθώνης. Και πίσω…

ΤΟ ΟΠΛΟ θα γινόταν γρήγορα πενάκι… Η Δουλτσινέα τον περίμενε…

Ο Θερβάντες (1547-1616), ο θεωρούμενος μεγαλύτερος συγγραφέας «εις την ισπανικήν» κι απ’ τους κορυφαίους μυθιστοριογράφους παγκοσμίως (κλασικότερο όλων, ο «Δον Κιχώτης», με μετάφραση σε 60+ γλώσσες και εκτενή κριτική – σχολιασμό – ανάλυση ήδη απ’ τον 18^ο αι.), ευδοκίμησε ως επαγγελματίας στρατιώτης απ’ το 1570 (κατ’ αρχήν, στο πεζικό σώμα του ισπανικού στρατού στη Νεάπολη). Στην Ισπανία επέστρεψε το 1580 – μετά από πενταετή αιχμαλωσία από Αλγερινούς πειρατές.