Η μέρα που γεννιόταν ο Δραματικός Σύλλογος

Σαν σήμερα, το 1875 η Κέρκυρα υποδεχόταν έναν εκ των πλέον ιστορικών καλλιτεχνικών φορέων του. Η σύνδεση με τον «Φοίνικα» και η (ξανά σαν σήμερα) «πρώτη» του ’77.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΤΟ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ της θεατρικής έκφρασης, κληρονομιά μιας μακραίωνης παράδοσης, που άρχιζε απ’ τα αρχαία «Διονύσια», περνούσε απ’ την αυτοσχέδια «αφέλεια» της υπαίθριας μπομπάριας και της commedia dell’ Arte κι έφθανε, θυελλωδώς αθάνατη, στο παλκοσένικο του San Giacomo,  χάιδευε ξανά το πολιτιστικό υπογάστριο του τόπου με ανήσυχο φτερό. «Τρέχαμε», πλέον, τους καιρούς μετά την Ένωση. Και τ’ οσμιζόσουν, κάτι έλειπε – μα, τι;

Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ δεν χρειαζόταν να περάσει από δαιδάλους: οι παραστάσεις «του θεάτρου» επέμεναν να ανεβαίνουν από ξένους θιάσους, ιταλιάνικους. Σ’ ιταλικό λιμπρέτο. Μακρά παράδοση, σωστά. Και απολύτως σεβαστή. Πλέον, όμως, «ήμασταν Ελλάδα». Με λαλιά ελληνική…

ΚΑΠΩΣ ΕΤΣΙ, απ’ τα τέλη της δεκαετίας του 1860 εμφανίζονται προσπάθειες για τη δημιουργία καλλιτεχνικών, δραματικών συλλόγων προς διδασκαλία ελληνικού ρεπερτορίου. Πρώτος καρπός, η Φιλοδραματική Εταιρεία «Φοίνιξ» (1869). Δεύτερος, από ομάδα δυσαρεστημένων του «Φοίνικα», η Φιλοδραματική Εταιρεία «Καποδίστριας» (1872). Ο τρίτος, θ’ ακολουθούσε τρία χρόνια πιο μετά. Και θ’ άφηνε ανεξίτηλο το χνάρι του στην τοπική, πολιτιστική διαχρονικότητα. Η ιστορία του Δραματικού Συλλόγου Κέρκυρας, άρχιζε κάπου εδώ. Επίσημα, με τη «σφραγίδα» του καταστατικού (των 102 άρθρων) με Βασιλικό Διάταγμα της 4/12. Ουσιαστικά, μια τέτοια μέρα (13 Ιουλίου) του μακρινού 1875…

ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΧΡΟΝΟ, ο Δραματικός εμφανίζεται ως «τέκνο νέο». Ξεχωριστό. Σταδιακά, ωστόσο, φαίνεται ν’ απορροφά τον «Καποδίστρια» ή ένα μέρος του (ο «Καποδίστριας», αλλά και το υπόλοιπο του «Φοίνικα», συνεχίζεται να εμφανίζεται εν ενεργεία, παράλληλα με τον Δραματικό, τα αμέσως επόμενα χρόνια – βλ. εφημ. «Ελληνισμός», Ιούνιος 1877), κατά τη σχετική επιδίωξη του ίδιου του… καποδιστριακού προέδρου και κορυφαίου βιομήχανου, Γεράσιμου Ασπιώτη (πρώτος ταμίας του Δραματικού και κατόπιν αντιπρόεδρος και διδάσκαλος).

ΤΟ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ λόγου του (5/10/1875), που έφερε στο φως ο Γιάννης Πετσάλης είναι, πράγματι, αποκαλυπτικό της οπτικής του:

«Αποχαιρετώ ήδη υμάς κ.κ. από της έδρας ταύτης αναφωνώ προς δόξαν και τιμήν των και Συνεταίρους αμφοτέρων των δραματικών εταιριών, οίτινες δια της ενώσεως αυτών απέδειξαν ότι εννοούσι καλώς και συναισθάνονται το μεγαλείον του σκοπού προς επίτευξιν του οποίου αύται ανδρώθεισαν και ότι εμφορούνται εξ αισθημάτων ευγενών, υψηλών και ιερών... Ζήτω η Ένωσις των δύο Εταιριών… Ζήτω ο νέος Δραματικός Σύλλογος…»

ΜΕ ΠΡΩΤΟ πρόεδρο τον Νικόλαο Καλοσγούρο, αρχική στέγη, προς εκπλήρωση των καταστατικών σκοπών του (από σκηνής διδασκαλία ελληνικών δραμάτων, οργανικής – φωνητικής μουσικής, σύσταση διαγωνισμών, ανάγνωση διατριβών, δημιουργία βιβλιοθήκης – αναγνωστηρίου), υπήρξε το κτίριο του «Φοίνικα», κοντά στην εκκλησιά του Άη Νικόλα των Γερόντων. Ο «Παλαιός Φοίνικας» ή «σάλα Σκαναμπιέκου», των αλησμόνητων χοροεσπερίδων – έτσι τον θυμούνται οι Κερκυραίοι. Δε «ζει». Έγινε θυσία στο Μολώχ των εμπρηστικών κάποιου Σεπτέμβρη (1943).

ΕΚΕΙ ΧΤΙΣΤΗΚΑΝ τα θεμέλια του Δραματικού. Μ’ επίκεντρο την περίφημη δραματική σχολή του (δύο τμήματα, θεωρητικό και πρακτικό), αλλά κι έναν ευρύτερο εκπαιδευτικό – κοινωνικό ρόλο, που εκφράστηκε με την, κατά τον Σπ. Κατσαρό, πιο σπουδαία του προσφορά:

«Για τους μαθητές και μαθήτριές του, πρόσφερε τα έξοδα εκπαίδευσης στα εκπαιδευτήρια (της) Κέρκυρας, στους πιο φτωχούς δε, ακόμη και ρουχισμό, ενώ σε όλους γενικώς τα βιβλία και όλα τα άλλα απαραίτητα. Σκοπός της προσφοράς αυτής, κυρίως προς τις μαθήτριες (σ.σ. κυρίως του Αρσακείου), ήταν να καταπολεμηθούν οι κοινωνικές προλήψεις, οι οποίες τοποθετούσαν σε κατώτερη μοίρα από ηθικής πλευράς, τις γυναίκες που εμφανίζονταν στο θέατρο…»

ΠΕΝΤΕ εξ εκείνων των μαθητριών, θα πρωταγωνιστούσαν και στην πρώτη μαρτυρούμενη παράσταση: ξανά… σαν σήμερα, στη δεύτερη γενέθλια επέτειο του Δραματικού (13/7/1877). Γνωρίζουμε τις δύο: την Ελβίρα Μανιάκη και την Αμαλία Γεωργοτά. Συν τον διδάσκαλό τους: τον αείμνηστο, Ιωάννη Ρινόπουλο. Απ’ τις μορφές – πυλώνες των πρώιμων στροφών.

ΛΙΓΕΣ ΜΕΡΕΣ πιο μετά (φ. 19/7), η εφημερίδα «Ευθύνη» κατέθετε την κριτική της με λόγο ενθουσιώδη. Το ντοκουμέντο, πρωτόβγαλτο…

«Μετά ψυχής συγκεκινημένης επεκροτήσαμεν εις την πλήρη επιτυχίαν των ευγενών νεανίδων. Πάσαι ανεξαιρέτως τοσούτω φυσικώς και απερίττως υπεκρίθησαν, τοσαύτην επί της σκηνής είχον ελευθερίαν, τοσούτω χαριέντως ωμίλουν την πάτριον ημών γλώσσαν, ώστε ενθουσιώδη χειροκροτήματα και επιδοκιμασίαι επέστεψαν αφθόνως τας απαρχάς των αγώνων των. Εισί άξιαι πάσης ενθαρρύνσεως και παρέχουσι πλείστα εχέγγυα της εις το ευγενές αυτό έργον επιδόσεως αυτών…»

ΕΝΤΟΣ 20ετίας, ο Δραματικός θεριεύει. Σημαντικές προσωπικότητες του πνευματικού, πολιτικού και κοινωνικού βίου, όπως, ενδεικτικά, οι Ιωάννης Ρωμανός κι Ευγένιος Δελβινιώτης, στέκονται αλληλέγγυοι. Η ελληνική δραματουργία του, κερδίζει εύκολα το ενδιαφέρον της μεσο-αστικής και τις μικρο-μεσαίας λαϊκής μάζας. Όρθιοι της μιας δραχμής, καθήμενοι του δίδραχμου, συρροή και χειροκρότημα –τα ταμεία γεμίζουν.

Η ΠΡΟΕΚΤΑΣΗ του κοινωνικού ρόλου του Συλλόγου (ειδικές παραστάσεις προς προικοδότηση των κορασίδων του θιάσου), συγκινεί. Ο πήχης ανεβαίνει, το ίδιο και οι ανάγκες.

ΑΡΧΕΣ, πια, της δεκαετίας του 1880, το αίτημα προβάλλεται αδήριτο: εγκατάσταση σε άλλο κτίριο. Λειτουργικό. Και σταθερό. Εγένετο: ο «Φοίνικας» (1895, μαρτυρείται κι εδώ σημαντικός ο ρόλος τ’ Ασπιώτη). Το επίκεντρο της πολιτιστικής δράσης του νησιού, έως και την έναρξη της λειτουργίας του (παλαιού) Δημοτικού Θεάτρου (το San Giacomo είχε παύσει απ’ το 1893). Ο Δραματικός έμπαινε στην τελευταία, ίσως, περίοδο πραγματικής ακμής του. Βγάζοντας, σ’ επίπεδο παραγωγής, και τους δύο πρώτους pro ηθοποιούς της σύγχρονης ιστορίας – κι απ’ τους σημαντικότερους Έλληνες των αρχών του νέου αιώνα: Τηλέμαχος Λεπενιώτης, Άγγελος Χρυσομάλλης…

ΩΣΠΟΥ ήρθε η φωτιά. Βαλκανικοί, Α’ Παγκόσμιος, Μεγάλη Ιδέα. Δράσεις αναστέλλονται. Για γερά διαστήματα, ο «Φοίνικας» καλείται να φιλοξενήσει συμμάχους ή ιδιώτες. Τα οικονομικά προβλήματα διογκώνονται. Και μέσα σ’ όλα, προκύπτει η κόντρα με τον Δήμο, για την κυριότητα του θεάτρου (εντέλει, το ’19, πέρασε στη δημαρχιακή αρχή). Δύσκολοι καιροί. Χρόνοι αβδηρίτες. Παρακμή…

ΜΙΑ ΑΝΑΣΑ, αν μη τι άλλο, γράφει ο Ζούμπος (περ. «Exit», 11/2001), θα ερχόταν το 1927. Όταν ο Σπ. Πανδής, παλαιό στέλεχος του Δραματικού και, τώρα, πρόεδρος του νεόδμητου (1926) Ομίλου Φίλων της Κέρκυρας (με σκοπό «την ένωσιν εν αυτώ και ενίσχυσιν παντός προοδευτικού στοιχείου της κερκυραϊκής κοινωνίας»), μέσα από ταραχώδεις διαδικασίες, θα συγχώνευε, 10 Ιουλίου, τον Όμιλο με τον Δραματικό, διαμορφώνοντας συνθήκες υπό τις οποίες «ο Δραματικός ξεκίνησε νέα περίοδο ακμής η οποία δεν έφτασε την προηγούμενη αίγλη, αλλά προσέφερε πολλά στη θεατρική ζωή του τόπου μέχρι την έκρηξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου».

ΕΚ ΤΩΝ tips της περιόδου; Η, στις αρχές της δεκ. του ’30, αναγνώρισή του ως παράρτημα της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου. Πριν να πέσει η αυλαία: Πόλεμος… Βομβαρδισμοί… Μετά, θα ήταν πλέον ένας άλλος κόσμος…