Ήταν ο «Κώδων» (του Πολυλά) το… troll του 19ου αιώνα;

Με αφορμή την, σαν σήμερα (25/7) απώλεια του Ιάκωβου Πολυλά…

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

«Παιδιά  διαλάλησαν στη Σπιανάδα

και στα βουερά καντούνια

την έκδοση ενός καινούργιου φύλλου,

του Κώδωνος.»

Pierre de Broche de Combes

ΚΑΤΑ το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η στερεοτυπική φιλοσοφία (και) των κερκυραϊκών εφημερίδων, έμοιαζε ν’ απέχει κάμποσο απ’ τις δεοντολογικά θεμέλιες αρχές του (δημοσιογραφικού) λειτουργήματος. Με τους καιρούς πολιτικά «θερμούς» και, στην ατζέντα, τεράστια ζητήματα (βλ. Ένωση), το κύμα τίτλων που ακολούθησε τη συνταγματική κατοχύρωση της ελευθεροτυπίας (1848), έντυσε κομπάρσο τη λογική των «ίσων αποστάσεων». Δίνοντας, ακόμη και χωρίς προσχήματα, το σκήπτρο στον παραταξιακό ή ιδεολογικό υποκειμενισμό. Τη στρατολόγηση.

ΑΠΟ ΤΟ «μέσον ενημερώσεως», περάσαμε στο «όργανο». Των «ριζοσπαστών», των «καταχθόνιων», των «αγροτικών», μετά των «δηλιγιαννικών», των «θεοτοτικών»… Των πάντων…

ΜΟΙΡΑΙΑ, όταν ο Ιάκωβος Πολυλάς, αποφάσισε να πέσει στην εκδοτική αρένα, ακολούθησε την ίδια συνθήκη. Κατ’ εξοχήν, εξάλλου (πνευματικός, αλλά και) πολιτικός ανήρ. Μαχητής της Ένωσης και της «εθνικής αφομοίωσης», σταθερός αρνητής των, κατά οικεία έκφραση, «πολύσπορων» και των «αγροτών» του Πολυχρόνη Κωνσταντά (η κατ’ εξοχήν φωνή της αιτούμενης μεταρρύθμισης της αγροτικής και γαιοκτητικής πολιτικής στα Επτάνησα – θέμα, η κατάργηση της γαιοκτησίας και των παρελκομένων της, κυρίαρχο έως και τις αρχές του 20ού αι.) και επικεφαλής εγχώριας παράταξης («κόμμα του Ρήγα»), κύρια τρικουπικός, αντι – θεοτοκικός, περιοδικά δηλιγιαννικός, τετράκις βουλευτής (1869 – 1879). 

ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ; Το «όργανο», απαραίτητο. Ίσχυσε τόσο στην περίπτωση της «Αναγέννησης», που εξέδωσε το 1863 (πρώτο φύλλο, 12/1), όσο και του μεταγενέστερου (1871), μακροβιότατου, «Ρήγα Φεραίου» (πρώτο φύλλο, 22/7) – η έντυπη έκφραση των αντίστοιχων, ομώνυμων (πολιτικών) συλλόγων που είχε ιδρύσει.

ΙΣΧΥΣΕ και στην περίπτωση του, ενδιαμέσου, «Κώδωνος». Εβδομαδιαίος (κάθε Kυριακή), τετρασέλιδος, δίστηλος, σε διαστάσεις 29 x 22 εκ., «τέκνο» του τυπογραφείου «Ιόνια». Η καίρια διαφορά; Το στιλ. Το ύφος: πολιτική μέσω της σάτιρας.

ΔΕΝ ΗΤΑΝ, ιστορικά, η πρώτη σχετική απόπειρα – είχε προηγηθεί, το 1869, η έκδοση του «Περιπαίκτη». Υπήρξε, ωστόσο (1) η πλέον εμβληματική του είδους, (2) η σαφώς μακροβιότερη (τέσσερα χρόνια, Ιούλιος 1870 – Μάιος 1874), (3) γλωσσικά πρωτοποριακή, εισάγοντας στο «χαρτί» μια, όχι απλά δημοτική –την οποία, ούτως ή άλλως, ασπαζόταν με θέρμη ο Πολυλάς- αλλά μια ιδιότυπη «κερκυραϊκή δημοτική» (ο ίδιος μιλούσε για «χωριάτικη γλώσσα… του λαού, που ακούγεται με περισσότερη δύναμη εις την καρδίαν») και κυρίως (4) η δεδομένα πιο επιδραστική. Γενεσιουργός ορολογίας (για «Ρηγοκωδωνιστές» μιλούσαν οι πολιτικοί του αντίθετοι), πυροδότης παθών (η Παχή σημειώνει πως «του συνιστούσαν να διακόψει την έκδοση για να επανέλθει στην Κέρκυρα η πολιτική και κοινωνική ηρεμία») και αιτία γένεσης του αντιπολιτευτικού του αντίστοιχου: του κυριακάτικου «Καθρέπτη» (1872). Διαμορφώνοντας, έκτοτε, μια απίθανη, εβδομαδιαία συνθήκη αναμονής ενός φαρμακερού, μέσ’ τη χιουμοριστική του μάσκα, έντυπου «πολέμου», που, γράφει ο Τσακνιάς, «οι Κερκυραίοι περίμεναν πώς και πώς» και «ξεπέρασε τα όρια της τοπικής κοινωνίας».

ΣΤΟΝ «Κώδωνα» έγραφε ο ίδιος ο Πολυλάς και οι πολιτικοί εταίροι του. Ουδέποτε επωνύμως: ανυπόγραφα ή, στην καλύτερη, ψευδώνυμο. Ορθότερα, γράφαν’ χαρακτήρες. Φανταστικοί, πλην… μνημειώδεις. Κορυφαίος, ο… «Τσαγκάρης» (Τζακάρης). Συστηθείς ήδη, απ’ το μανιφετιστικό (sic) πρωτόφυλλο, 27 Ιουλίου 1870:

«Μου κατέβηκε στο κεφάλι να γράψω Εφημερίδα… Α! μα θα μου πούνε. Είσαι αγράμματος και από πολιτικά δεν νοιώθεις˙ και μήπως έχει γράμματα και νιώθει από πολιτικά εκείνος ο Βουλευτής, όπου εκεί, στο καφφενείον του Παναγή αναγνώθει καπακιστά τας Εφημερίδας;… Θα γράψω Εφημερίδα δια να ξεθυμάνω… Εβαρέθηκα να μένω βουβός… (σ.σ. κατοπινά θα το διευκρίνιζε: “o Τσαγκάρης έγινε εφημεριδογράφος δια να διακωδωνίση αυτούς τους κυρίους, δηλ. την πολιτική διαγωγή των”)…  Πρώτον, εστοχάσθηκα πώς να την βαπτίσω… Και καθώς έξυουνα το κεφάλι μου, τα μάτια μου εσηκώθηκαν εις το καμπαναριό όπου είναι κοντά στο τσαγκαράδικό μου… ο “Κώδων”…»

AΛΛΟΤΕ, πάλι, έγραφε ο «Λάζαρος». Ο «Πετεινός». Ή, ο δηλωθείς ως… υπεύθυνος συντάκτης, «Γεώργιος Κουστουδιώτης». Ενώ στην ίδια λογική, με… παρατσούκλια αναφέρονταν, συνήθως, και οι δέκτες των βολών του: «ο Γαμπινέτος», «ο Σερ Καβαλουρίτης», «ο Μουλτάδος», «ο Δοττόρ Τρίπας», «ο κυρ Νικολάκης ο Παράδεισος», «ο Δοττόρ Πανούρης», «ο Άγιος Μαδαλένας», «ο Νάνες ο Μπομφάντης» (κι αντίστοιχα, για τον «Καθρέπτη», ο Πολυλάς ήταν «ο Βρυκόλαλας», «ο Αστρίτας», «ο Ξυλόσοφος», «ο Φούμας ο Πολολός», «ο Πολυάλαλος», «ο Πολυλέρας»).

ΠΟΙΟΣ είχε την τιμητική του; Ασφαλώς, ο Πολυχρόνης Κωνσταντάς: «ο Κωτσαντάς», «ο Μουρλίτας», «ο Ιούδας της εξοχής», «ο Πολυχρονεμένος», «ο αυτοκέφαλος», ο «μωροκέφαλος»…

Η ΠΑΧΗ σημειώνει τρεις κύριους πυλώνες της εν γένει κριτικής του «Κώδωνα»: εξυγίανση τοπικής κατάστασης (εβραϊκή και καθολική προπαγάνδα, Καμαρίλλα κ.λπ.), εθνικοί στόχοι (ανεξαρτησία, δημοκρατικός κοινοβουλευτισμός, εθνικό ενότητα) και μέσα επίτευξης (ελευθεροτυπία, πολιτική παιδεία, δικαίωμα ψήφου)- γινόταν με τη μορφή ευθυμογραφημάτων, ρεπορτάζ, επιστολών, επινοημένων διαλόγων, αποφάσεων, αγγελιών, αλλά κι αυτοσχέδιων στίχων – ποιημάτων. Σ’ ελληνικά ή ιταλικά – όπως το… επικό, και σε συνέχειες, «Un Avertura Redocila, del Dotor Tripa».

ΤΟ ΒΕΒΑΙΟ; Αν μη τι άλλο, η είσοδος της έννοια του… troll στον εγχώριο Τύπο, είχε «βαριά» και… ποντερή υπογραφή. Σαν το σουβλί του τσαγκαράδικου…