11.9 C
Corfu
Τετάρτη, 6 Δεκεμβρίου, 2023

Δεκαπενταύγουστος…

Έτσι γιορτάζει το νησί το «Πάσχα του καλοκαιριού» • Οι επιτάφιοι, οι «κορδέλες», η «ορφανή μακαρονάδα», ο «ζωμός» και οι «Αμερικάνοι». Μια αναπόληση της μέρας, δίχως Covid…

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΟΙ ΜΕΡΕΣ του πιο μεγάλου καύσωνα. Και της μεγαλύτερης γιορτής. Κατάνυξη, ελπίδα, ικεσία, θάματα, τάματα, γονυπετή προσκυνητάρια, μπροστά στην εικόνα της πιο υπέροχης «Κυράς», που γέννησε το σύμπαν…

ΜΕΣ’ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ, ακριβώς. Δεκαπενταύγουστος. «Της Παναγιάς». Εδώ στην Κέρκυρα το λέμε κι έτσι: «Μικρό Πάσχα». Ή «Πάσχα του καλοκαιριού». Όχι τυχαία, δηλωτικό σημαντικότητας. Συγκίνησης. Ή τ’ άλλο που ‘γραψε ο Σεφέρης:

«Νησιά, χρώμα θλιμμένης Παναγιάς, αργά στη χάση…»

ΤΑ ΝΗΣΙΑ… Και η Παναγιά… Eδώ κι αν είναι άρρηκτοι οι δεσμοί. Οι «Παναγιές της θάλασσας», που ύμνησε ο Ελύτης. Διάσπαρτες, στις μεγάλες γειτονιές του Ιονίου (και τ’ Αιγαίου). Παναγιές με χρώμα μπλε, γεύση αλμύρας και «αύρα» ταξιδιού, υπομονής και γυρισμού.

«Η ΠΑΝΑΓΙΑ των νησιών», εξηγεί ο π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός, «είναι η Παναγία της χαρμολύπης. Όπως είναι και η ζωή στα νησιά. Μεγάλες χαρές για τα ανθρώπινα, την καθημερινότητα, την πρόοδο, τις επιτυχίες, αλλά και μεγάλες λύπες για τον πόνο, την απόρριψη και τον θάνατο που ο τόπος ο περιτριγυρισμένος από θάλασσα πιο έντονα βιώνει. Ίσως γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί εύκολα να φύγει, να ταξιδέψει, να ξεχαστεί. Η θάλασσα, παραμένει το μεγάλο τείχος που κλείνει μέσα της “τα πάθια και τους καημούς” των κατοίκων των νησιών. Και στρέφονται στην Παναγία…»

ΛΕΝΕ, και καλώς, πως οι Κερκυραίοι τιμούσαν πάντα πιο θερμά την Παναγιά. Φαίνεται απ’ τις αφιερώσεις: το 1693, απ’ τους 26 ναούς της πόλης που κατέγραφε ο (Πρωτοπαπάς) Αυλωνίτης, οι δέκα ήταν «της Θεοτόκου». Το δε, 1920, ο Παπαγεωργίου έγραφε πως «ουδαμού του ορθοδόξου ανατολικού κόσμου έχει η Υ. Θεοτόκος επ’ ονόματί της τιμωμένους (ναούς), όσους έχει εν τη πόλει μόνη της Κερκύρας…»

ΤΗΝ Κοίμηση, ειδικά, τη γιόρταζαν κατά παράδοση ακόμη παραπάνω. Επειδή, λέει, τότε, καλοκαίρι, γυρίζαν’ οι ξενιτεμένοι στην πατρογονική τους γη.

Η ΣΥΝΔΕΣΗ Παναγιάς – θαλασσινών… Φαίνεται κι (από κάποια) απ’ τα εδώ της Θεοτοκονύμια (πάνω από 1000 σε όλη την Ελλάδα): «Λιμνιώτισσα», «Θαλασσομάχισσα», «του Αιγιαλού»…

ΦΑΙΝΕΤΑΙ κι απ’ τους θαλασσινούς της θρύλους. Διηγούνται, έτσι, οι παλιοί για τη Μεγαλομάτα στα Μουράγια, πως κάποτε, ένας άμοιρος ψαράς «σώθηκε από τα “λυσσασμένα” κύματα που τον έστελναν στα βράχια, όταν το ισχνό φως του φεγγαριού αντανάκλασε πάνω στο ασημένιο στέμμα της εικόνας της». Και μπόρεσε να κατευθύνει τη βάρκα του μ’ ασφάλεια…

Προσκύνημα στη Μεγαλομάτα…

ΦΑΙΝΕΤΑΙ κι απ’ τους ειδικούς δεσμούς των παλιών ταξιδευτάδων με την Παναγιά την Κασσωπίτρα, στην Κασσιόπη. Εκεί που πάντα, όταν έφθαναν τα πλοία στο βόρειο στενό, κανονιοβολούσαν, σ’ ένδειξη ευγνωμοσύνης (αν επέστρεφαν) ή παράκλησης (αν έφευγαν) για «δρόμο καλοτάξιδο»…  Εκεί, που ο περίφημος αγιογράφος, Θόδωρος Πουλάκης ζωγράφισε και αφιέρωσε τη μνημειώδη εικόνα της, σωθείς από ναυάγιο (π. 1670)… Εκεί, που, κατά διήγηση του περιηγητή George Wheler (1676), οι ταξιδιώτες, συνήθιζαν, σκεπτόμενοι κάποιον δικό τους που έλειπε «στα ξένα και στις θάλασσες», να της εφάπτουν ένα νόμισμα. Και αν αυτό κολλούσε πάνω της, έμεναν ήσυχοι πως τον παράστεκε καλά…

ΤΟ ΕΘΙΜΟΤΥΠΙΚΟ άρχιζε σαν τώρα, την παραμονή. Προετοιμασίες απ’ τις γυναίκες (και, πια, τους Πολιτιστικούς Συλλόγους) κι εσπερινός. Πριν την, ανήμερα, κορύφωση: δοξολογία, πανηγύρια, επιτάφιες λιτανεύσεις, «στην πρώτη δύση».

ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ παντού, απ’ άκρου εις άκρον, στο νησί. «Αι γενεαί πάσαι» κι «Απόστολοι εκ περάτων»  – οι, δε, εκδηλώσεις βαστούν ως τα Εννιάμερά (23 Αυγούστου), με το πέρασμα, μέρα προς μέρα, της σκυτάλης σ’ όλα τα χωριά της «εξοχής».

Oι Κορδέλες της Παναγιάς. Πριν μοιραστούν στους πιστούς. Για φυλαχτό…

ΠΑΝΤΟΥ, ο άρτος σ’ αφθονία. «Το γιορτινό το πρόσφορο». Με το γλυκάνισο και το ούζο. Και, σαν Πάσχα, γειτονιές και ρούγες υποδέχονται -μοναδική περίπτωση- στολισμένους επιτάφιους με λουλούδια και κορδέλες. Οι «κορδέλες της Παναγιάς». Οι «ευλογημένες» – συμβολισμός της Τίμιας Ζώνης, που ‘δωσε η Μεγαλόχαρη στους Αγίους Αποστόλους. Που, απ’ τον στολισμό του επιτάφιου (δίπλα στις δάφνες, τα φιόρια, τις μυρτιές), μοιράζονται στο ποίμνιο. Μπαίνουν στα εικονοστάσια, τις κάνουν φυλαχτά. Για υγεία και καλοτυχιά στο σπιτικό…

ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ δίχως… θρήνο, τούτος ‘δώ. Μα, αφορμή χαράς˙ η χαρά που ανατέλλει μέσα απ’ τη λύπη της απώλειας. «Αυτό», συνεχίζει ο π. Μουρτζανός, «είναι το μήνυμα του Δεκαπενταύγουστου: χαιρόμαστε διότι η Παναγία “μετέστη προς την ζωήν” και γιορτάζουμε και την δική μας λύτρωση, χάρη στις πρεσβείες της. Γι’ αυτό και η ομορφιά της γιορτής της. Τα πανηγύρια, η προετοιμασία με τη νηστεία, oι παρακλήσεις, η Θεία Κοινωνία…»

ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ περιφορά, παραδοσιακά, μετά τον πανηγυρικό εσπερινό, αυτή της Υ.Θ. Ελεούσας, στο Κεφαλομάντουκο (ναός 16ου αι.). Πάνω από τρεις ώρες, ντόπιοι και ξενομερίτες. Λιτανεύσεις, ψαλτάδες, μουσικές, πομπές μεγάλες, λαϊκών και κληρικών, λάβαρα και φλάμπουρα στα χέρια των πιστών.

ΤΗΝ (πιο) τιμητική τους βαστούν οι εκκλησιές οι αφιερωμένες στην Κοίμηση. Των Μαμάλων (λόφος Κογεβίνα), των Μωραϊτικων, των Κορακάδων… Γιορτάζει, όμως, κάθε εκκλησιά της Παναγιάς. Απ’ τη μητροπολιτική «Σπηλαιώτισσα», τη Μανδρακίνα, τη Μονή των Βλαχερνών. Σε Παλαιοκαστρίτσα, Ευρωπούλους, Κυνοπιάστες, Μαγουλάδες, Μυρτιδιώτισσα, τα ακρόρια – Κασσιώπη ως Λευκίμμη. «Ελεούσες». «Οδηγήτριες», υπόλοιπες. Του Χλωμού (Λίνια) και τ’ ορεινού Σταυρού. Εκεί που μαγειρεύουν και την υπαίθρια «ορφανή μακαρονάδα». Τη δίχως κρέας, πα’ να πει, και την προσφέρουν σούρουπο, μετά τον επιτάφιο, στις γειτονιές και στα πλακόστρωτα σοκάκια.

Στο καϊκι για το νησάκι της Μαντόνας. Εκεί που φτιάχνουν το ζωμό…

ΣΤΟΥΣ ΠΑΞΟΥΣ, και στο εορτάζον «Νησάκι της Μαντόνας» (με το μοναστήρι των Βελλιανιτών και τη θαυματουργή εικόνα για λιτάνευση), προσφέρουνε και τούτο: το «ζωμό». Από μοσχάρι, που βράζεται απ’ τα ξημερώματα, σε ξύλα, μεσ’ σε μεγάλα, προαύλια καζάνια. Και μεσημέρι, μετά τη λειτουργία, προσφέρεται σε ντόπιους και σε ξένους. Με ζουμί, λιγάκι χυλωμένο, λεμόνι και μια κούπα με κρασί…

ΚΑΤΑ ΤΗΝ προφορική παράδοση, το έθιμο ανάγεται σε μια παλαιά εποχή, όταν μια πλούσια κοπελούδα του νησιού αρρώστησε βαριά. Τότε, οι γονείς της αποφάσισαν «για το συγχώριο» να χαρίζουν κάθε Δεκαπενταύγουστο ένα μοσχάρι στο μοναστήρι. Αυτό να σφάζεται κάτω από ελιά, να μαγειρεύεται και να μοιράζεται στους φτωχούς, τότε, κατοίκους των Παξών, που θα πηγαίναν’ για προσκύνημα…

ΚΑΙ ΜΕΤΑ, τα παραδοσιακά τα πανηγύρια – που ‘χουν αρχίσει, δειλά, απ’ της Μεταμορφώσεως (6 Αυγούστου). Πέλεκας, Παλαιοκαστρίτσα, Γαστούρι, Αγ. Δέκα, Τεμπλόνι, Αγραφοί, Αυλιώτες, Λευκίμμη, Περιβόλι, Στρινύλας, Παλαιοχώρι, Άη Μαθιάς… Όπου γης, προαύλιο εκκλησιάς, ελαιώνας και πλατεία. Ασβεστώνουνε. Φοράνε τα πιο καλά τους ρούχα, φωνή, βιολί, κρασί, χορός… Και τα καλύτερα ψητά…

ΣΤΟΥΣ ΟΘΩΝΟΥΣ, μ’ επίκεντρο την Αγ. Τριάδα, στον Άμμο, το γλέντι στήνεται λιγάκι διαφορετικά: είτε στις 16, είτε, ακόμη και στις 17. Καθώς, διηγούνται οι παλιοί, τότε ήταν διαθέσιμες να πάνε στα Διαπόντια οι ορχήστρες απ’ την Κέρκυρα. Διαρκεί, δε, περισσότερο, καθώς τούτες τις ημέρες έχουν επιστρέψει οι ξενιτεμένοι Οθωνιώτες – οι «Αμερικάνοι». Κ’ οι «Α(υ)στραλοί». Πριν να γυρίσουν στις εστίες τους. Κι ανανεώσουν το αντάμωμα. Για τον επόμενο τον Αύγουστο˙ «να δώσ’ η Μεγαλόχαρη…»

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ