Το καμπαναριό του Αγίου (ΙΙ): «Πυργωτό, υψίκορμο» (και κορυφή, «πεντσέλι»)

Μεγάλο αφιέρωμα του Corfustories.com στο αιώνιο σύμβολο της πόλης.

ΜΕΡΟΣ 2o: ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ

Δείτε το 1ο μέρος, ΕΔΩ.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

© Photo Credits (βασική): Αλέξανδρος Μελίδης.

«CHE PUO gareggiare co’ piu superbi d’ Italia». Πα’ να πει, «αμιλλωμένου των ωραιοτέρων της Ιταλίας». Ανδρέα Μάρμορα, «Ιστορία…», 1672 (σελ. 370). Η παλαιότερη περιγραφική κρίση για το καμπαναριό τ’ Αγίου…

ΚΙ ΟΤΑΝ ο Μάρμορας, ρίζα βενετσιάνικη, έγραφε «Ιταλίας», εννοούσε, κατά πρώτον, «Βενετίας». Με το, πλην άλλων, προσφάτως εγερθέν (1587) κωδωνοστάσιο τ’ Αγίου Γεωργίου, «των Ρωμιών» (San Giorgio dei Greci). Το επιβλητικό «Campanile», σε σχέδια του Simone Sorella. Στην απόκεντρη, τότε, περιοχή του ταρσανά (νυν «πλατεία Ελλήνων» / Campo dei Greci), στο «Castello»˙ η μεγαλύτερη απ’ τις έξι «σεστιέρες» (συνοικίες) της πόλης.

Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ πως η εξαιρετικά νωπή ανέγερση του καμπαναριού του Αγ. Γεωργίου, «επηρέασε», εν είδει επίκαιρου προτύπου, και την κατασκευή του αντιστοίχου του Σπυρίδωνος, έχει επισημανθεί δεόντως, προ πολλού: κοινή τετραγωνική διατομή σε κάτοψη, κοινή συμμετρία στις δύο κατευθύνσεις, κοινός υψηλότατος «κορμός» που καταλήγει σε διάτρητο τμήμα για τις καμπάνες – ομοιότητα φυσική, κατά την Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη (σελ. 264), «λόγω του μεγάλου συνδέσμου που υπήρχε μεταξύ των Ελλήνων της μητροπόλεως και των κατοίκων του νησιού».

ΤΟ ΒΕΒΑΙΟ; Δεδομένου ότι στα τέλη του 16ου αι. οι δεσμοί με την παλαιότερη βυζαντινή παράδοση είχαν φθίνει προ πολλού, ήταν, ούτως ή άλλως (κι όχι απαραιτήτως, «λόγω» ειδικώς του Αγ. Γεωργίου) αναμενόμενη η αρχιτεκτονική ακολουθία των κυρίαρχων, πια, δυτικών, ιταλικών ρευμάτων. Kι εντός αυτού του ρεύματος, το πλέον δημοφιλές, γενικό μοτίβο (πέραν των επιμέρους τυπολογικών ή μορφολογικών διαφοροποιήσεων), ήταν εκείνο των υψίκορμων, πυργωτών καμπαναριών, από φέρουσα τοιχοποιία. Τα «βενετσιάνικα», καταπώς τα λέγαν’ οι παλαιοί Κορφιάτες. Οικεία στο νησί απ’ την εποχή της Annunziata (1394, πιο χαρακτηριστική διαφοροποίηση εξέλιξης, η αντικατάσταση του στηθαίου με «πολεμίστρες» από τρούλο).

Η ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ του εν λόγω μοντέλου στο νησί…

• …δεν ήταν μόνο ζήτημα αισθητικής. Ο Κουρής (σελ. 27-29), σημειώνει, αφ’ ενός τη χρησιμότητα των πυργωτών «σε κεντρικό σημείο του οικισμού» (περίπτωση Αγίου) ως εν δυνάμει «παρατηρητήρια (σ.σ. ή αποθήκες) σε περιόδους πολέμου», αλλά και λειτουργικής εξυπηρέτησης του λαού σε περιόδους ειρήνης («… σε αντιστοιχία με τη λειτουργική ζωή της εκκλησίας, για να επισημαίνουν την ώρα κατά τη διάρκεια της ημέρας», κι ακόμη ως αναφορικό σημείο δημοσίων ή ιδιωτικών συναντήσεων ή μέσο ενημέρωσης έναρξης – λήξης εκτάκτων γεγονότων). Κι αφ’ ετέρου, το συμβολι(στ)κό τους χαρακτήρα: Ως «σύμβολο δύναμης, ικανότητας και πίστης στο Θεό». Γοήτρου της κοινότητας, της πόλης…

•… δεν σήμαινε πιστή αντιγραφή του ενετικού προτύπου. Καθώς «εντάχθηκαν και διαμορφώθηκαν ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και απαιτήσεις» (π.χ. σεισμικότητα). Θέτοντας στο κάδρο και το κριτήριο των εντόπιων αρχιτεκτόνων και μαστόρων, με αποτέλεσμα στην τελική μορφή τους να μην υπάρχει κατ’ αντιστοιχία «η έννοια της υπερβολής και το δέους» των δυτικών προτύπων. Αλλά μια πιο απλή, «γήινη» εικόνα, που όπως γράφει ο Κουμανούδης (σελ. 5 / 40), χαρίζουν «την ανάταση στον όγκο της βασιλικής που εκτείνεται οριζόντια, χωρίς (όμως) έξαρση» και υπερβολές.

Info: Ο τύπος του ναού, είναι μονόκλιτη βασιλική με ξυλόστεγη, κεραμοσκέπαστη οροφή.

ΤΟ ΑΚΡΙΒΕΣ σημείο ανέγερσης του κωδωνοστασίου (στο ανατολικό, ουδέτερο «φτερό» του ναού) δεν προκύπτει, βάσει πηγών, από συγκεκριμένη ανάγκη ή κριτήριο. Προφανώς, εκεί το επέτρεπε ο χώρος. Η κάτοψή του, συμμετρική, είναι διαστάσεων (περίπου) 3,5 x 3,5 μ., ενώ η τοιχοποιϊα του στηρίζεται στη χρήση συμπαγών οπτόλινθων (μετ’ ασβεστοκονιάματος στους αρμούς) και πέτρας.

H ΔΕ, προέλευση του υλικού, τριών εκδοχών:

• Απ’ τα παλαιά λατομεία του νησιού, ειδικά στ’ ανατολικά του Παντοκράτορα (Σινιές, Νησάκι κ.λπ.), με την ξακουστή σκληρή, ασβεστολιθική πέτρα, λευκή ή κοκκινωπή και η οποία «τιμήθηκε» δεόντως κατά την ενετική περίοδο.

• Πιθανότατα, οικοδομικό υλικό απ’ τις κατεδαφίσεις που έλαβαν χώρα έως το 1888, για τον τειχισμό της πόλης. Μεταξύ αυτού κι απ’ τον παλαιό ναό ιδιοκτησίας Βούλγαρι (Σαρόκο), που «χάλασε» λόγω της οχύρωσης του borgo (και προς αποζημίωση παραχωρήθηκε στους κτήτορες ο χώρος του νυν ναού), δεδομένης μιας λεπτομέρειας που έχουμε ήδη επισημάνει: την, κατά τους σχολιογράφους της «Αληθούς Εκθέσεως» του Ν. Βούλγαρι, χρήση «μέρο(υ)ς των κεραμίδων και της ξυλικής της καταδεφισθείσης εκκλησίας, διασωθέν(τος) υπό των υιών του Σταματίου (Βούλγαρι)» (Βούλγαρης – Μάνεσης, σελ. 50-51)

• Εισαγωγή από Ήπειρο, Παξούς ή Ιταλία.

ΕΠΙΧΕΙΡΩΝΤΑΣ μια «ακτινογραφία» των επιμέρους μερών του και με σταθερό οδηγό τις εργασίες Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη (σελ. 264-267) και Κουρή (σελ. 44-51, δικοί του οι αριθμοί), διακρίνουμε τέσσερα κύρια μέρη, ορατά, ούτως ή άλλως, με γυμνό μάτι:

• Τη βάση. Το κατώτατο τμήμα, όπου και οι είσοδοί του κωδωνοστασίου (εξωτερική και εσωτερική). Έχει ύψος 3,7 μ.

• Τον κορμό. Το εκτενέστερο τμήμα, ύψους 16,15 μ. Ακόσμητος, με μικρό τοξωτό άνοιγμα σε κάθε όψη (ασύμμετρου, μεταξύ τους, ύψους) και γωνιόλιθους στις «στροφές» των, κατά τ’ άλλα, συμπαγών επιφανειών. Εσωτερικά, αναπτύσσεται ελικοειδής κλίμακα, γι’ άνοδο στο χώρο των καμπανών.

• Τον χώρο των καμπανών. Διάτρητο,με διπλά τοξωτά ανοίγματα (+ λεπτούς κίονες / κολώνες) και «αρμονική συμπλοκή παραστάδων και γείσων» προς διάρθρωση των τεσσάρων όψεων. Το ύψος του, στα 6,5 μ.

• Την κορυφή. Διπλός τρούλος βαθυκόκκινου χρώματος, επί τυμπάνου από οπτόλινθους (σε κάθε όψη φέρει ημιστρόγγυλο άνοιγμα και στην κορυφή μικρό, καγκελόφραχτο περίγυρο και είσοδο στη βάση του τρούλου). Ύψους 5,5 μ., στο απόγειο διακρίνεται (μεταγενέστερο) αλεξικέραυνο και μικρή «σιδηρά σημαία»: το «παντσέλι» (ή «παντσετσέλι»). Όχι διακοσμητικό, λειτουργικό: δείκτης της φοράς του ανέμου. Εμφανίζεται σε πλήθος παλαιών καμπαναριών…

Info: Το άθροισμα των υψών που προσφέρει ο Κουρής δίδει ένα σύνολο 31,85 μ. (πλάτος 4,5 μ). Κοινώς, δέκα λιγότερα απ’ την δημοφιλέστερη εκδοχή των 42 μ. (ενδεικτικά, ΕΔΩ).

ΤΟ ΕΑΝ η μορφή του καμπαναριού που γνωρίζουμε σήμερα υπήρξε και η αρχική, δε διασαφηνίζεται. Σωζόμενα σκίτσα / πίνακες απ’ τον 18ο αι. κι έπειτα, πράγματι, δε δείχνουν διαφορές. Ενώ μια κάπως πιο κωνοειδής μορφή του θολωτού τυμπάνου κορυφής, που «ιχνηλατείται» σε παλαιούς χάρτες (π.χ. 1672 / σε Μάρμορα ή π. 1720 / του Ch. Weigelio, από συλλογή Θ. Μεταλληνού) προφανώς δεν αρκεί ως αξιόπιστο τεκμήριο, λόγω των «κατά προσέγγιση» χειρόγραφων αποτυπώσεων εποχής.

ΑΝΤΙΘΕΤΑ, εξόχως αξιόπιστες είναι δυο πολύ συγκεκριμένες αναφορές:

▪ Η πληροφορία που δίδουν οι  Σπ. Καρύδης – Π. Τζιβάρα (σελ. 7-8), σύμφωνα με την οποία, το 1654, το καμπαναριό του Αγίου λειτούργησε ως πρότυπο για τη σχεδιαζόμενη κατασκευή του (παλαιού) κωδωνοστασίου του Ι.Ν. Σπηλαιώτισσας: «Με δύο δίλοβα ανοίγματα στην κάθε πλευρά του, στο ύψος των καμπανών, τα οποία χωρίζονται με στρογγυλές κολώνες, ενώ οι τέσσερις πλευρές του ορίζονται από στιβαρές τετράγωνες παραστάδες. Στη συμφωνία της Σπηλαιώτισσας», συνεχίζουν, «οι μαστόροι όφειλαν να φτιάξουν αντίστοιχες κολώνες και παραστάδες προς εκείνες του καμπαναριού του Αγίου».

ΑΠΟΔΕΙΞΗ αυτών, το καταπληκτικό τεκμήριο που ανέσυραν από το αρχείο της αδελφότητας του ναού – η σύμβαση με τους λιθοξόους, Γιάκουμο Κοντογιάννη και Ματίο Σκόκο. Και οι οποίοι υπόσχονται να φτιάξουν (διατηρείται η ορθογραφία εποχής) «τεσερης κολονες στρονγγηλες του καμπαναρίου της αυτης μονης οπηες να ηνε σκετες με της μπασες και καπητελα καλα και τεχνηκατα καμομενα εος ποδαρηα 7 ης το ηδηο μοδελο οπου ηνε εκηνες του καμπαναρίου του αγηου Σπηρηδονος ηγουν ης την δουλεψην…»

Info: Δημοσιεύματα έχουν αναφέρει έργα «ανανέωσης» του ναού του Αγίου γύρω στα 1670 (ενδεικτικά, ΕΔΩ).

▪ Η επιβεβαιωμένη επαναδιαμόρφωση του εσωτερικού χώρου του κωδωνοστασίου το 1933, όπως αποδεικνύει και σωζόμενη, εντοιχισμένη επιγραφή στη βάση του:

«Κατά το έτος 1933 κατεσκευάσθη εν Κερκύρα η κλίμαξ του κωδωνοστασίου παρά του εργοστασίου Ν. Βασιλά και Α. Κοκοτού υπό την διεύθ. του μηχανουργού Σπυρ. Τίττα, επί Επιτρόπων Εκκλησίας Αντων. Κογεβίνα, Νικολ. Παϊζη, Χαραλ. Γαλάτη».

ΕΩΣ ΤΟΤΕ, το εσωτερικό χωριζόταν σε ορόφους και η άνοδος απ’ τον έναν στον άλλο γινόταν με ξύλινη σκάλα. Πλέον (κι έως σήμερα) οι όροφοι περιορίστηκαν στους τρεις, με ενιαίο κλιμακοστάσιο 103 σκαλοπατιών – έως το προεπίπεδο του χώρου των κωδώνων. Μετρημένων, ένα προς ένα…

Συνεχίζεται

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Αφρoδίτη Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, «Η αρχιτεκτονική της πόλεως της Κέρκυρας κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας», Ε.Μ.Π., Αθήνα, 1976.

• Σπυρίδων Κουρής, «Σεισμική συμπεριφορά πυργωτών κατασκευών στην Κέρκυρα», Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη, 2010.

• Σπ. Χ. Καρύδης – Π. Τζιβάρα, «Ο ναός της Σπηλαιώτισσας στην πόλη της Κέρκυρας: Τα ίχνη των δομικών του μεταμορφώσεων στις αρχειακές πηγές», Πρακτικά Β’ Εθνικού Συνεδρίου Ιστορίας των Δομικών Κατασκευών, Δ.Π.Θ. Ξάνθης, 2014.

• Ιωάννης Κουμανούδης, «Κερκυραϊκά Καμπαναριά», περ. «Ζυγός», έτ. 11, Ιούλ.- Οκτ. 1966.

• Αndrea Marmora, «Della historia di Corfu…», α’ έκδ. Βενετία, 1672 (libr. sept.).

• «Αληθής Έκθεσις… παρά Νικολάου του Βουλγάρεως… εξελλινισθείσα μετά σημειώσεων και προσθηκών υπό Ν.Τ. Βουλγάρεως και Ν.Β. Μάνεση», Κέρκυρα, 1857

• Ιστοσελίδες: el.Wikipedia.org, teekrk.gr, enimerosi.com.