Τα «νευρόσπαστα» και… ο Φασουλής!

Όταν η Κέρκυρα των μέσων του 19^ου αι. μάθαινε το σύγχρονο κουκλοθέατρο στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

• Photo Credits (βασική): cityportal.gr

ΠΑΡΤΕ στα χέρια σας μια κούκλα. Φθηνή, ακριβή, θηλυκή, αρσενικιά, δεν έχει σημασία. Κοιτάξτε την. Ρωτήστε την. «Την ξέρεις, ρε συ, την ιστορία σου;» Μακραίωνη, παλιά. Πολύ παλιά…

ΛΕΝΕ οι σκαλιστές της πως η πιο «γριά» χρονολογείται μόλις 25.000 χρόνια πριν: Η «Αφροδίτη του Βίλεντορφ». Και στην Ελλάδα; Κάπου 2.500 χρόνια πίσω. Τα κωδωνόσχημα ειδώλια, της Βοιωτίας…

ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ την έλεγαν «πλαγγόνα» (και στο Βυζάντιο, «νέννος» ή «νιννί»). Φτιαγμένη από ύφασμα, ξύλο, κόκαλο, πηλό. Πρώτα, στο σπίτι. Αυτοσχέδιες. Αργότερα, στα «αργαστήρια» των «κοροπλαστών». Παιχνίδι, τελετουργίες, θρησκευτικοί συμβολισμοί. Σ’ όλο τον κόσμο. Ο «ενδιάμεσος» ανάμεσα σε άνθρωπο και υπερφυσικό, το σύμπαν, το σύμβολο της ανθρώπινης μοίρας.

ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΗΚΑΝ, λέει, ψυχαγωγία και συμβολισμοί, όταν κόπιασε ετούτο: το «νευρόσπαστο». Η «νευροσπαστική, κλάδος της μιμητικής», κατά τον Κολονάρο, «στην οποία περιλαμβάνονταν η τέχνη του Φασουλή, που έπαιζε διαφορετικές φάρσες ή παντομίμες με μουσική, ακόμη και πραγματικές κωμωδίες…». Μια κούκλα, με μέλη χωριστά, που ενώνονταν με μια κλωστή, το «νεύρο», δίνοντας την αίσθηση της κίνησης. Κι αυτή, η κίνηση, γέννησε το θέαμα. Τα θέατρο. Τις παραστάσεις των «νευρόσπαστων».

ΕΛΛΗΝΕΣ και Ρωμαίοι συγγραφείς (με το λατινικό αντίστοιχο, «marionette»), τις καταγράφουν αφειδώς. Φιλόσοφοι, θεολόγοι, επιστήμονες· απ’ τον Πλάτωνα και τον Επίκτητο, ίσαμε τον Μάρκο Αυρήλιο και τον Κλεμέντιο τον Αλεξανδρινό. Εργάκια για μεγάλους. Όχι για παιδιά – δικό τους «κτήμα», έγινε μετά. Πολύ μετά…

ΤΟ ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟ. Και η (ελληνική του) αρχή. Πριν τη μεγάλη του επιστροφή. Τον 18^ο – 19^ο αι. Όχι μέσω Ανατολής (όπως το alter ego του, ο Καραγκιόζης). Μέσω Δύσης. Και ιδίως, Ιταλίας, όπου, με άμεσους προγόνους τους ρωμαϊκούς μίμους και τους ηθοποιούς της Commedia dell Arte (την τόσο δημοφιλή στην «ενετική» Κέρκυρα) δημιουργείται η παράδοση «των (αργότερων) Φασουλήδων».

ΠΡΑΓΜΑΤΙ, «όταν το κουκλοθέατρο στην Ευρώπη πήρε τη μορφή του Commedia dell’ Arte», γράφει η Ουρ. Ιατροπούλου, «οι διάφορες φιγούρες του αντιγράφηκαν και στον ελλαδικό χώρο. Συγκεκριμένα, ο Φασουλής, ήταν μίμηση του Fagiolino ή Fasulein της Bologna του 19ου αι.» Ή άλλων…

«ΕΚΑΛΟΥΝΤΟ Φακανάπας, Αρλεκίνος, Κόντε – Δένιος, Πουλτσινέλλας, Κάσσανδρος και Κολομβίνα η ηρωίς, παρίστανον δε κωμωδίας ιταλικάς», προσθέτει ο Τσοκόπουλος. «Απ’ τις αρχές του 17ου αιώνα, στα χέρια των Ιταλών κουκλοπαιχτών, γίνονται κούκλες και γυρίζουν όλη την Ευρώπη». Θα ‘ταν, η Κέρκυρα, εξαίρεση; Των ποτών, ποτέ. Και κάτι παραπάνω: από ‘δω, μέσω Ζακύνθου, πέρασε το σύγχρονο, συστηματοποιημένο, κουκλοθέατρο στην υπόλοιπη Ελλάδα (1870 κ.ε). Κι αν για τον 17^ο αι. λείπουν μαρτυρίες, επιβεβαιώνεται, η παλαιότερη, στα 1854.

ΜΑΡΤΥΣ, η παράδοση του πρωτοπόρου του είδους, Ζακυνθινού, Ανδρέα Πόγκη ή «Στραβού»: «Έν(α) έτος πριν η απαισία νόσος (χολέρα) ερημώσει Κέρκυραν και Ζάκυνθον…».

«ΥΠΕΥΘΥΝΟ» χρίζει κάποιον Ιταλό τυχοδιώκτη, «όστις έφερεν μεθ’ εαυτού ελεϊνόν θίασον ξυλίνων νευροσπάστων και έδωκε παραστάσεις τινάς». Κατά τον Στραβό, το «πρωτοφανές θέαμα» προσέλκυσε πλήθος κόσμου. Αλλά ο θιασάρχης, θύμα του καιροσκοπισμού και των δαπανηρών συνηθειών του, κατεστράφη οικονομικά. Αφήνοντας «οπίσω του τα ολίγα νευρόσπαστα» – τα πούλησε, προφανώς, για τα… ναύλα της επιστροφής.

ΕΚΤΟΤΕ, παραστάσεις «νευρόσπαστων» στην Κέρκυρα μαρτυρούνται τακτικά. Σε έγγραφο του 1857, που ανέδειξε ο Δ. Καππαδόχος, ο Ιταλός, Marco Bartolis, πληρεξούσιος θιασάρχη, ευχαριστεί τον Έπαρχο Κέρκυρας, Ηλία Βασιλάκη για την άδεια ανέγερσης «ξύλινου οίκου» στον Άγιο Αθανάσιο. Προτείνοντας παραστάσεις την άνοιξη του ’58.

ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ χρόνια ο ίδιος ο «Στραβός», μαρτυρείται «να περιφέρει την κινητήν σκηνήν του» (και) στην Κέρκυρα, «και να παρέχη εις το κοινόν μ’ εγγαστρίμυθον φωνήν εκ του προχείρου παραστάσεις κοινότατων τινών κωμωδιών». Εκτιμάται πως αυτός ήταν που έδωσε στα «νευρόσπαστα» και την ελληνική τους ταυτότητα. Καθώς, λέει ο Τσοκόπουλος, «οι καλλιτέχναι του ξύλινου θεάτρου δεν είχον αποκτήση ακόμη την ελληνική ιθαγένειαν».

Ο ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Άννινος, πάλι, αναφέρει πως τη δεκαετία του 1860, «Κερκυραίος τις συνέλαβε την επίνοιαν να κατασκευάση πλαγγόνας κατ’ απομίμησιν των ιταλικών, να περιφέρη την κινητήν σκηνήν του εις τας διαφόρους επαρχίας…».

ΠΛΑΝΟΔΙΟΙ κουκλοπαίκτες, που περιδιάβαιναν τον κόσμο κι έστηναν τις αυτοσχέδιες σκηνές σε πλατείες, καφενεία, σταυροδρόμια, πανηγύρια… Στις Απόκριες – τότε κι αν ήταν δημοφιλές το θέαμα. Το δεδομένο; Τη δεκαετία του 1860, τα «νευρόσπαστα» είχαν ήδη κατακτήσει μια επιβλητική θέση στα λαϊκά θεάματα της Κέρκυρας.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ είναι δημοσίευμα («Η Φωνή των Χωρικών»), Γενάρη του 1866, για δημιουργία – ύπαρξη ομάδας «Κερκυραίων νευροσπαστών (marionettes)». Μαζί με την καταγραφή της αντίδρασης «ετέρων τινων ηθοποιών» σε προσπάθεια «ενός Θεατρώνου προς συλλογήν των». Αλλά και τα εμπόδια που ενδεχομένως θα έθετε και στα δύο είδη (κουκλοθέατρο και μπουλούκια) η επικείμενη άφιξη «ατσίγγανων (γύφτων) με ταις αρκούδαις…». Τα λαϊκά θεάματα της εποχής. Και ο σκληρός τους ανταγωνισμός…

ΦΑΣΟΥΛΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΚΛΕΤΟΣ

Ο «Φασουλής». Ο Περικλέτος και οι άλλοι χαρακτήρες, οι πιο δεύτεροι ή… αργότεροι (ο Ρεβύθης, ο Φασουλέτος, ο Ανδροφίλης, ο αράπης, ο παπάς…). Ως ολοκληρωμένος χαρακτήρας, εκτιμάται ότι σχηματοποιήθηκε αρχές του 20ού αι, απ’ τον Δ. Μαριδάκη. Σε πρώτο χρόνο, δεν απευθυνόταν σε παιδιά. Αιτία (όπως και στον παλαιό καραγκιόζη, το alter ego του), ο «πικάντικος», σατιρικός και, όχι σπάνια, αθυρόστομος λόγος του. Κωμική μορφή. Θρασύς, πεινασμένος, καυχησιάρης, θυμόσοφος, παμπόνηρος, ασχημομούρης, καμπούρης, μυταρόλας και ατσούμπαλος, ανυπότακτος απέναντι σε νόμους, χωρίς αναστολές – αρκεί να επιβίωνε. Ξύλο, παρεξηγήσεις, συγκρούσεις, νεκραναστάσεις και το… κούνημα της φούντας απ’ το φέσι του, ήταν τα κεντρικά μοτίβα. Εκείνος που «εξευγένισε» τον Φασουλή (διαμορφώνοντας κατόπιν, στο πρότυπό του, τον χαρακτήρα του «Πασχάλη»), ήταν ο μεγάλος, Χρ. Κονιτσιώτης –η πλέον εμβληματική φιγούρα του ελληνικού κουκλοθέατρου. Βάζοντας, πλην άλλων, στη θεματολογία του διάχυτου αυτοσχεδιασμού, ως «πάτημα», έργα κλασικά (κωμωδίες, τραγωδίες, μυθιστορήματα, ειδύλλια κ.λπ.). Και πρωταγωνιστικά, πια, στο… παιχνίδι, τα παιδιά.

ΑΠΟ ΞΥΛΟ ‘Η… ΠΑΤΑΤΕΣ!

Δύο τα τινά: κούκλες κινούμενες με νήματα ή «φορετές» στο χέρι, με γαντοκουκούλες ή ανδρείκελα… Στο θέατρο των «ανδρείκελων» ή «νευρόσπαστων», απ’ την οποία διαμορφώθηκε η παράδοση του Φασουλή, η σκηνή ήταν μικρή και ευμετάβολη, άλλοτε με σκηνικά αντικείμενα, φωτιζόμενα από λάμπες πετρελαίου και, αργότερα, ηλεκτρικού. Συχνά, οι παραστάσεις πλαισιώνονταν από ζωντανή μουσική (που έκανε τις κούκλες να χορεύουν), ενώ οι παραστάσεις διαφημίζονταν από τον ντελάλη ή, αργότερα, σε πινακίδες κι εφημερίδες. Οι κούκλες – ανδρείκελα κατασκευάζονται από ξύλο (κεφάλι – χέρια), ενώ το σώμα «υφήρπε» κάτω από υφασμάτινο χώρο, μέσα στην οποία έμπαινε το χέρι του κουκλοπαίκτη. Δεν έλειπαν, πάντως, και οι περιπτώσεις, που η κατασκευή τους γινόταν από… φρούτα ή πατάτες.

Η έλευση της τηλεόρασης συνέβαλε στην (προσωρινή) επανακμή του κουκλοθέατρου, με τον θρυλικό Μπάρμπα Μυτούση και τ’ ανίψια του: τον αγαθούλη, Κλούβιο και την πονηρή, Σουβλίτσα (1966), της Ελένης Θεοχάρη Περάκης. Η πρώτη παιδική εκπομπή στην ιστορία της ελληνικής T.V.