Περιβάλλον & γυναίκες: Από τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων

Γράφει η Σπυριδούλα Κόκκαλη (Αντιδήμαρχος Κυκλικής Οικονομίας, Περιβάλλοντος και Δημοσίων Σχέσεων Δήμου Βόρειας Κέρκυρας)

Η προστασία του περιβάλλοντος είναι μια συλλογική ευθύνη που χρειάζεται τη γνώση, την εμπειρία και τη συμμετοχή όλων. Γυναίκες και άνδρες, επιστήμονες, πολίτες, θεσμοί και τοπικές κοινωνίες καλούνται σήμερα να αντιμετωπίσουν περιβαλλοντικές προκλήσεις που επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα της ζωής μας και το μέλλον των επόμενων γενεών.

Μέσα σε αυτή την κοινή προσπάθεια, η παρουσία των γυναικών έχει ιδιαίτερη σημασία. Όχι επειδή οι γυναίκες είναι από τη φύση τους περισσότερο «ευαίσθητες» απέναντι στο περιβάλλον, αλλά επειδή η ισότιμη συμμετοχή στη γνώση, στην ευθύνη και στη λήψη αποφάσεων αποτελεί βασική προϋπόθεση μιας σύγχρονης και συμπεριληπτικής περιβαλλοντικής διακυβέρνησης.

Και όμως, η ισότιμη εκπροσώπηση δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η UN Women το 2024, οι γυναίκες κατείχαν μόλις το 15% των θέσεων υπουργών Περιβάλλοντος παγκοσμίως, ενώ αποτελούσαν το 36% των εκλεγμένων μελών στα όργανα τοπικής διακυβέρνησης.

Αν κοιτάξουμε, όμως, την ιστορία της σύγχρονης περιβαλλοντικής προστασίας, θα διαπιστώσουμε ότι η συμβολή των γυναικών δεν είναι ούτε πρόσφατη ούτε περιφερειακή. Υπήρξαν γυναίκες που μέσα από την επιστήμη, την κοινωνική δράση και τη συμμετοχή στις κοινότητές τους επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε σήμερα τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αμερικανίδα θαλάσσια βιολόγος Rachel Carson. Το 1962, με το βιβλίο Silent Spring, ανέδειξε τις περιβαλλοντικές συνέπειες της εκτεταμένης χρήσης χημικών φυτοφαρμάκων και ιδιαίτερα του DDT. Το έργο της προκάλεσε ευρεία δημόσια κι επιστημονική συζήτηση και θεωρείται ορόσημο στην ιστορία του σύγχρονου περιβαλλοντικού κινήματος.

Τη δεκαετία του 1970, στα Ιμαλάια της Ινδίας, γυναίκες αγροτικών κοινοτήτων βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του κινήματος Chipko, αντιδρώντας στην αποψίλωση των δασών. Μία από τις σημαντικές μορφές του, η Gaura Devi, κινητοποίησε γυναίκες της κοινότητάς της για την προστασία του δάσους. Για εκείνες, τα δέντρα δεν αποτελούσαν απλώς ένα στοιχείο του φυσικού τοπίου. Συνδέονταν με το νερό, το έδαφος, την παραγωγή και την ίδια την καθημερινή επιβίωση των τοπικών κοινωνιών.

Λίγα χρόνια αργότερα, στην Κένυα, η Wangari Maathai ίδρυσε το Green Belt Movement. Η δράση της συνέδεσε την αναδάσωση και την προστασία των φυσικών πόρων με την ενδυνάμωση των γυναικών, τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη δημοκρατία. Το 2004 έγινε η πρώτη Αφρικανή γυναίκα που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης, με τη Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ να αναγνωρίζει τη συμβολή της στη βιώσιμη ανάπτυξη, τη δημοκρατία και την ειρήνη.

Τα παραδείγματα αυτά δεν σημαίνουν ότι οι γυναίκες είναι «εκ φύσεως» καλύτερες προστάτιδες του περιβάλλοντος. Μια τέτοια προσέγγιση θα αντικαθιστούσε απλώς ένα στερεότυπο με ένα άλλο.

Αναδεικνύουν όμως κάτι πολύ σημαντικό: όταν διαφορετικές εμπειρίες, γνώσεις και οπτικές συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, η περιβαλλοντική διακυβέρνηση μπορεί να γίνει περισσότερο αντιπροσωπευτική και ολοκληρωμένη.

Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σήμερα. Η κλιματική αλλαγή, η απώλεια βιοποικιλότητας, η λειψυδρία, η ρύπανση, η ενεργειακή φτώχεια και οι φυσικές καταστροφές δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Διεθνείς οργανισμοί, όπως το UNEP και η UN Women, επισημαίνουν ότι οι επιπτώσεις των περιβαλλοντικών κρίσεων μπορούν να διαφοροποιούνται ανάλογα με το φύλο, την οικονομική κατάσταση, την πρόσβαση στους φυσικούς πόρους και τη δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.

Γι’ αυτό και η συμμετοχή των γυναικών στην περιβαλλοντική προστασία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στον εθελοντισμό ή στην καθημερινή φροντίδα.

Οι γυναίκες χρειάζεται να βρίσκονται κι εκεί όπου παράγεται η γνώση και εκεί όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις: στην επιστημονική έρευνα, στα πανεπιστήμια, στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, στους δημόσιους οργανισμούς, στη διαχείριση του νερού και των αποβλήτων, στην κυκλική οικονομία, στην προστασία της βιοποικιλότητας, στην πολιτική προστασία, στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, στην περιβαλλοντική εκπαίδευση και στον σχεδιασμό της βιώσιμης ανάπτυξης.

Γιατί η σύγχρονη περιβαλλοντική προστασία δεν βασίζεται μόνο στην ευαισθησία ή στις καλές προθέσεις. Χρειάζεται επιστημονική γνώση, αξιόπιστα δεδομένα, συστηματική παρακολούθηση, πρόληψη, συνεργασία και δυνατότητα μετατροπής της γνώσης σε συγκεκριμένες πολιτικές και παρεμβάσεις.

Και σε αυτό το σημείο θεωρώ ότι υπάρχει και μια σημαντική αλλαγή που πρέπει να κάνουμε στον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τις γυναίκες και το περιβάλλον.

Δεν αρκεί η εικόνα της γυναίκας που «φροντίζει».

Χρειάζεται και η γυναίκα που ερευνά, σχεδιάζει, διοικεί, συντονίζει, αποφασίζει και αναλαμβάνει ευθύνη.

Όχι απέναντι στους άνδρες. Μαζί με τους άνδρες.

Γιατί η ουσιαστική ισότητα δεν σημαίνει αντικατάσταση του ενός φύλου από το άλλο. Σημαίνει ότι η γνώση, οι ικανότητες και η εμπειρία κανενός δεν αποκλείονται από τη διαμόρφωση των αποφάσεων που αφορούν όλους.

Από τη Rachel Carson και τη Wangari Maathai μέχρι τις γυναίκες που σήμερα εργάζονται στην επιστήμη, στην Αυτοδιοίκηση, στην εκπαίδευση, στις περιβαλλοντικές οργανώσεις και στις τοπικές κοινωνίες, υπάρχει ένα κοινό νήμα: η μετάβαση από την παρουσία στη συμμετοχή και από τη συμμετοχή στη συνδιαμόρφωση.

Η προστασία του περιβάλλοντος είναι κοινή υπόθεση.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο σύγχρονη προσέγγιση: γυναίκες και άνδρες μαζί, με γνώση, ισότιμη συμμετοχή και κοινή ευθύνη για το περιβάλλον που θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.