Ο Μαρκάς │Ογδόντα χρόνια μετά την καταστροφή του (και δύο σπάνια ντοκουμέντα)

Το δημοσίευμα – κειμήλιο της «Gazzetta Jonie» του 1821 για τα εγκαίνια της 1ης Ιουνίου και η αυλαία των ιταλικών βομβαρδισμών.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΒΡΙΣΚΟΤΑΝ έξω απ’ τα τείχη. Τέλος Μουράγια, προς δυσμάς. Δεν ήταν πάντοτε χερσαίο, εκείνο το σημείο. Παλαιότερα, λέει, ήταν θάλασσα. Που έφθανε ψηλά, ίσαμε την «πύλη της Μπαρούτης» – ου μην τον Αγιαντώνη. Ώσπου αρχίσαν’ οι προσχώσεις. Back to back. Κι εκεί που άλλοτε επάφλαζαν τα κύματα, δημιουργήθηκε στεριά. Mια εκτενής, υπαίθρια βάση. Που, απ’ ένα χρόνο κι έπειτα, δεδομένης και της ολοένα πιο ακμαίας, μ’ αρχή τον 14ο αι., εμπορικής κίνησης του λιμανιού, «φώναζε» πως άξιζε ν’ αξιοποιηθεί, μέσω μιας πιο ουσιώδους χωροταξικής οργάνωσης.

ΣΥΝΕΒΗ. Σταδιακά˙ αξιόλογη δόμηση επιβεβαιώνεται ήδη επί Ενετών. Και ίσαμε τον Πόλεμο (1940), στο χώρο της Σπηλιάς, ειδικώς δε στην πλατεία προκυμαίας, ο Κερκυραίος απολάμβανε ένα εκτενές κέντρο εμπορικών, ταξιδιωτικών, διοικητικών, ακόμη και ψυχαγωγικών δομών. Το ενετικό Fontego (Σιτοβολώνας), το Ταχυδρομικό Μέγαρο (το περίφημο Τ.Τ.Τ. / Ταχυδρομεία, Τηλέγραφοι, Τηλέφωνα), ο μικροναός τ’ ΑηΝικόλα, τα κτήρια του Υγειονομείου, του Τελωνείου, του Λιμενικού Ταμείου, αποθήκες, πρακτορεία, καφενεία. Και καταμεσίς, τ’ ελόγου του: ο θρυλικός «Μαρκάς» (= αγορά, εμπορικό). Επιβλητικός. Ζωντανός. Και θορυβώδης…

ΕΓΓΛΕΖΩΝ έργο. Πρώιμα. Επί Maitland. Eν τάχει; Ο Δημακόπουλος προσφέρει όλα τα στοιχεία… Είναι η εποχή (1816 κ.ε), που ο συνταγματάρχης Robinson, ευνοούμενος του Maitland και άλλοτε υπό τις διαταγές του βασιλέως της Νεάπολης, αναλαμβάνει την εκτέλεση δημόσιων έργων, «χρησιμοποιώντας Σικελούς κυρίως, αλλά και Μαλτέζους οικοδόμους». Όχι δίχως σκιές στα της οικονομικής διαχείρισης (π.χ. προμήθειες υλικών)˙ μα, τούτο είναι μια άλλη ιστορία.

Η ANAΛΗΨΗ ισχύει και για τον «Μαρκά». Παράλληλα, σχεδόν, με τις εργασίες ανέγερσης του Ανακτόρου των Αγ. Μιχαήλ και Γεωργίου, αλλά και του περιστυλίου Maitland. Τα σχέδια του έργου εμφανίζονται ν’ αποδίδονται –τουλάχιστον, δημοσίως- στον Ναπολιτάνο μηχανικό, Pietro Saddier, τον οποίο είχε φέρει ο Robinson στο νησί (βλ. και παρακάτω). Σύμφωνα, ωστόσο, με τον Δημακόπουλο (σελ. 68-69) και βάσει στοιχείων εκ του αρχείου του στρατηγού, Sir G. Whitmore, το συμπέρασμα που προκύπτει είναι… κομμάτι διαφορετικό: «…ο Saddier έκτισε (μεν) την Αγορά της Σπηλιάς επί τη βάσει όμως σχεδίου του Πετριτσόπουλου».

Ιnfo: Φίλιππος Πετριτσόπουλος. Στρατιωτικός μηχανικός, εγκατεστημένος στο νησί απ’ τα τέλη του 18ου αι. και αργότερα στην Δημόσια Τεχνική Υπηρεσία του Ιονίου Κράτους.   

ΜΟΝΟΛΟΤΙ πολλά δημοσιεύματα τοποθετούν την τέλεση του έργου μεταξύ 1819 και 1823 (ή και αργότερα), η πραγματικότητα που αναδύεται μέσα απ’ τον Τύπο των καιρών, δίνει διαφορετικά το στίγμα: «Την πρώτη του τρέχοντος (μηνός) άνοιξε προς χρήση η αγορά της Σπηλιάς, η ανέγερση της οποίας είχε θεσπιστεί με πράξη του Κοινοβουλίου στις 28 Μαρτίου 1820». Ντοκουμέντο – καθ’ υπόδειξιν Α. Αγιούς. Ιταλιστί. Πηγή, «Gazzetta degli Stati Uniti delle Isole Jonie», φύλλο Σαββάτου 11/13 Ιουνίου 1821 (πρώτη επισήμανση από Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, 1983).

ΤΟ ΡΕΠΟΡΤΑΖ των εγκαινίων (1 Ιουνίου 1821) του Μαρκά, χαρίζει κι άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία. Μετά το εισαγωγικό κομμάτι, στο οποίο «χειροκροτείται» η «σοφή διοίκηση και η πατρική φροντίδα της Κυβέρνησης για τη ευημερία του λαού» και η συνεχιζόμενη κρατική προσπάθεια «εξωραϊσμού του τόπου», αλλά και μετά την ακριβή χωροθετική αναφορά του έργου («έξω, ακριβώς, απ’ τον περίβολο της πόλης, δίπλα στην πύλη που οδηγεί στην δεξιά προβλήτα»), η έμφαση στρέφεται στο οικοδομικό αποτέλεσμα (έτοιμο, άρα, τουλάχιστον στον κύριο όγκο του, ήδη απ’ το ’21). Μετά των απαραίτητων, ασφαλώς, επαίνων στον Συνταγματάρχη Robinson, «υπό την προσεκτική επίβλεψη του οποίου ανεγέρθη» και τον Saddier (για τον Πετριτσόουλο, νύξη), o oποίος δημιούργησε ένα κτήριο με «χαρακτήρα, όπως του άξιζε, με απλή και στιβαρή δωρική διακόσμηση και με αναλογίες αντίστοιχες του ναού του Θησέως στην Αθήνα.»

Info: Ο του Ηφαίστου, του 5ου αι. π.Χ. Στο Θησείο, επί του «αγοραίου Κολωνού», εντός της αρχαίας αγοράς – έργο, ίσως, του Ικτίνου, από μάρμαρο πεντελικό.

«ΕΝΑ ΚΤΙΡΙΟ», διαβάζουμε, «που μπορεί να ανταγωνιστεί την ομορφιά και τη χρηστικότητα των καλύτερων αντίστοιχων της Ευρώπης». Συγκεκριμένα…

«Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ απλώνεται εντός τετραγώνου, με κτήριο ορθογωνίου σχήματος, περιβαλλόμενο από περιστύλιο κιόνων δωρικών χαρακτηριστικών, τα οποία υποστηρίζουν στοά που κλείνει εξωτερικά με τοίχους διακοσμημένους με κίονες ανάλογου ρυθμού». Αντίθετα, στέγη δεν υπήρχε. Μόνο «υαλόφρακτος, ανυψωμένος θόλος (σ.σ. προς διάχυση του φωτός), ασαφούς, σφαιρικού σχήματος, τον οποίο υποστηρίζει κυκλική δομή στο μέσον της “πλατείας”, με (περιμετρικά της, επίσης) δωρικές στήλες, συμμετρικές προς εκείνες του περιστυλίου…

ΟΙ ΕΙΣΟΔΟΙ», συνεχίζει το τεκμήριο, «βρίσκονται στο μέσον των πλαϊνών πλευρών, σχηματίζοντας δύο τετράστηλα τμήματα. Το τμήμα προς την πλευρά της θάλασσας (σ.σ. με τη δική του, όπως προκύπτει, είσοδο), χρησιμοποιείται για την καθημερινή πώληση κρέατος. Το απέναντι (σ.σ. ομοίως), για την πώληση ψαριών».

ΤΙ ΕΜΕΝΕ; Κατ’ αρχήν, ο χώρος κάτω υπό τη στοά. Και ο οποίος, πληροφορούμαστε, «είναι κατανεμημένος σε όλο το μήκος του, για τα εργαστήρια των πωλητών (σ.σ. μαναβικά, φρουταριόλοι κ.λπ.)». Αναφορά γίνεται και σε ύπαρξη υποδομής άντλησης ύδατος (από πηγάδι), «προκειμένου να μοιράζεται νερό σ’ όλη την έκταση της αγοράς, για την καθαριότητά της». Ενώ  ενδιαφέρον εμφανίζει η σημείωση σχετικά με τον εξωτερικό διάκοσμο της εγκατάστασης: «Στην ιωνικού τύπου ζωφόρο, με χάλκινα γράμματα στα αρχαία ελληνικά, αναγράφεται το όνομα της Α.Υ. του Προέδρου και των Γερουσιαστών, ευοίωνη οφειλή για το έργο…»

ΤΟ ΣΥΝΟΛΙΚΟ εν κατακλείδι; Όλα τούτα τα στοιχεία, κατέληγε το δημοσίευμα, εξασφάλιζαν «την ασφάλεια, την κομψότητα, την άνεση και τη σταθερότητα. Όλα (δηλαδή) εκείνα τα στοιχεία που εξασφαλίζουν τη σίγουρη επιτυχία της κατασκευής». Συν κάτι ακόμη: μια περίτρανη απόδειξη «της ειλικρίνειας των περί αναγέννησης των Νήσων, σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1817, υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Και η οποία προχωρά με βήματα γιγαντιαία…»

Ο ΧΩΡΟΣ δε διατηρήθηκε απείραχτος στο πέρασμα των χρόνων. Σωζόμενα τεκμήρια στοιχειοθετούν μια ισχυρή ανανέωση μορφής, γύρω στα 1890 – για χωροταξικές, πιθανότατα, ανάγκες. Το σχήμα του κτηρίου γίνεται πεταλοειδές, τοποθετήθηκε κωνοειδής σκεπή και η (κύρια) είσοδος, με σιδερόφρακτο πορτόνι μεταφέρθηκε στα ανατολικά. Τότε, δε, τοποθετήθηκε εξωτερικά και το μεγάλο εντοιχισμένο ρολόι. Να το γροικούν νοικοκυραίοι και παρτσινέβελοι, μη πά’ και τους «έμπασε» η ώρα με το κουβεντολόι, το ψάξιμο και το κουτσομπολιό.

ΕΙΚΟΝΕΣ αλησμόνητες απ’ τα πρωϊνά μιας άλλης Κέρκυρας. Με τον «Μαρκά» σημείο αναφοράς: «Κόσμος πηγαινοέρχεται, αχθοφόροι μεταφέρουν βαριά αντικείμενα και άλλα παζαρεύουν τις αγορές τους. Όμορφη φιγούρα οι πιτσιρικάδες, που, καθισμένοι στα ριζά του δέντρου, περιμένουν τους “παρτσινέβελους” –οι κυρίες δεν κατέβαιναν ποτέ στην αγορά για ψώνια- να παραλάβουν τα ψώνια, για να τα μεταφέρουν στο σπίτι – θεωρούσαν αναξιοπρεπές να κρατούν (οι ίδιοι) τα ψώνια με το δίχτυ στο χέρι. Πρόκειται για τα περίφημα “παιδιά τση σπέζας”», περιγράφει έξοχα ο Αντώνης Αγιούς (σελ. 309-311). Θυμίζοντάς μας κάτι ακόμη: τη σαγηνευτική περιγραφή ενός τέτοιου πρωϊνού απ’ τη γραφίδα του Ντίνου Θεοτόκη. «Η Τιμή και το Χρήμα», 1914: «Ήτανε οχτώ η ώρα της αυγής. Η χαρακτηριστική και όμορφη πλατεία της Σπηλιάς ήτανε γιομάτη κόσμο…». Αξίζει να το δούμε ξέχωρα…

Ο ΜΑΡΚΑΣ χάθηκε για πάντα τέτοιες μέρες, πριν απ’ ακριβώς, 80 χρόνια. Στους σφοδρούς ιταλικούς βομβαρδισμούς του διημέρου 25-26 Νοεμβρίου του ’40, πολύ πριν τις επάρατες γερμανικές εμπρηστικές (απόδειξη, φωτογραφία απ’ τη συλλογή του Θ. Τζήκα που εμφανίζει την περιοχή το ‘43 ήδη ισοπεδωμένη). Ο Νίκος Κουλούρης προσφέρει λεπτομέρειες: «25 Νοεμβρίου… Βομβαρδίστηκαν από αλλεπάλληλα σμήνη 5 φορές η πόλη και 4 φορές διάφορες περιοχές της υπαίθρου, από 10.00 μέχρι 16.00. Ρίφθηκαν περίπου 400 βόμβες… Στην πόλη έπεσαν 150 και πλήγηκαν το τελωνείο, η Αγορά (Μαρκάς) και η Σχολή Αστυνομίας Πόλεων. Τέσσερις πολίτες σκοτώθηκαν…» Εις μνήμην…

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Εφημερίδα «Gazzetta degli Stati Uniti delle Isole Jonie», φ. 11/13 Ιουνίου 1821 (αρ. 182), σελ. 2. (Ψηφιακό Αρχείο Βουλής).

• Αντώνης Αγιούς, «Οδοιπορικό στην παλιά Κέρκυρα», β’ έκδοση, Κέρκυρα, 2009 (σελ. 308 – 314).

• Ιορδάνης Δημακόπουλος, «Ο George Whitmore στην Κέρκυρα», εκδ. «ΚΑΠΟΝ», Αθήνα, 1994.

•Αφροδίτη Αγοροπούλου – Μπιρμπίλη, «Το έργο του Κερκυραίου αρχιτέκτονος Ι. Χρόνη», Δημ. Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, αρ.10, Κέρκυρα, 1983.

• Νικόλας Κουλούρης, σχόλιο στο f/b group «Παλιές εικόνες και φωτογραφίες της Ελλάδας», 12/1/2018.

• Ανωνύμου, «Μαρκάς» (via Corfuhistory.eu)