Το Δημοτικό μας Θέατρο (ΙΙ): Εν αρχή, με τρούλους!

Το χρονικό κατασκευής του νέου Θεάτρου • Η επιλογή Pergolesi, οι… αναγωγές στη «La Scala», η αρχική μελέτη του 1892, οι μεσόδιαβες αλλαγές.

Μέρος 2ο: ΧΡΟΝΙΚΟ, ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ, ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

Δείτε το 1ο μέρος, ΕΔΩ.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΜΕ ΑΦΕΤΗΡΙΑ, κυρίως, τα αστικά κι ανώτερα στρώματα της τοπικής κοινωνίας, η κουβέντα για τη διαμόρφωση μιας πιο λειτουργικής θεατρικής συνθήκης, σε σχέση με ό,τι επέτρεπε το παλαιό San Giacomo, καταγράφεται κλιμακωτά σ’ όλη, σχεδόν, την έκταση του 19^ου αι.

ΤΟ ΘΕΜΑ εμφανίζεται ν’ απασχολεί ήδη απ’ τη δεκαετία του 1820, καθώς, όπως σημειώνει σε αποκλειστική του συνέντευξη στην έντυπη έκδοση του «Corfustories» (τ. 8, σελ. 52-56) ο τ. Αρχιμουσικός της Φ.Ε.Κ. «Καποδίστριας» κι εμβριθής μελετητής της ιστορίας του παλαιού Δημοτικού Θεάτρου, Δημήτρης Παπικινός, «στα 1823-’24 εντοπίζεται σχετικό έγγραφο και δημοσίευμα σε ιταλική, θεατρική εφημερίδα. Μάλιστα, “προβλεπόταν” και σύστημα αυτοχρηματοδότησής του (αγορά θεωρείων, “κάβα” για κάλυψη των εξόδων παραστάσεων κ.λπ.)».

ΤΟ ΤΟΤΕ πλάνο δεν προχώρησε, «προφανώς, επειδή», εικάζει ο Παπικινός, «η τότε αγγλική “Προστασία” είχε δαπανήσει ήδη πολλά χρήματα, για Παλάτι, Mon Repos, δρόμους κ.λπ.»

• Αντ’ αυτού;

«… φαίνεται να επιλέχτηκε, ως πιο οικονομική, η επέκταση του “San Giacomo” με την μπροστινή προσθήκη, η οποία αφαιρέθηκε όταν εγκαινιάστηκε, πια, ως Δημαρχείο, το 1904. Μια επέκταση που έγινε (1831) βάσει σχεδίων του αρχιτέκτονα Ιωάννη Χρόνη, ο οποίος, ωστόσο, στις σημειώσεις του μαρτυρεί κάτι πολύ σημαντικό: πως αρχική επιθυμία του ήταν να φτιάξει ένα νέο Δημοτικό Θέατρο, στο χώρο της Ιονικής Τράπεζας (Πλακάδα)! Έπρεπε, όμως, να απαλλοτριωθούν τα όμορα κτίρια…»

Κι αυτό αποδείχτηκε ανέφικτο…

• Πέρα απ’ το Πλακάδο, άλλες περιοχές που «έπαιξαν» μεσόδιαβα;

«Κάποια στιγμή, που πυρπολήθηκε η Ιόνιος Βουλή, είπαν μήπως έκαναν το Θέατρο εκεί – και το “San Giacomo” γινόταν εμπορική στοά. Επιπλέον, τη δεκαετία του 1880 δύο ελληνο-γαλλικές εταιρείες θέλησαν να αναλάβουν τη δημιουργία του, ζητώντας να τους παραχωρηθεί επ’ αυτού δημοτικό οικόπεδο, απ’ το άγαλμα του Καποδίστρια ως τον “Φοίνικα”. Περιέγραφαν ένα έργο πολυδιάστατο. Με, πλην του Θεάτρου, πολυτελές ξενοδοχείο, spa, πάλκο θερινών συναυλιών, κήπο κ.λπ. Project ευρωπαϊκών προδιαγραφών. Ο Δήμος το συζήτησε. Αλλά… Ήταν μια εποχή -επί Γεωργίου και, αργότερα, Μιχαήλ Θεοτόκη-, που υπήρξαν διάφορα σχέδια, στη λογική της εξέλιξης της Κέρκυρας σε τόπο ευρωπαϊκών προδιαγραφών…»

Ο ΧΡΟΝΗΣ θα επανερχόταν με (νέα) πρόταση, το 1875. Μαζί, προσθέτει ο Παπικινός, «με ενός Ιταλού, που έστειλε σχέδια απ’ την Μπολόνια (δε σώζονται)». Ήδη, ωστόσο, απ’ το 1861, επί Επάρχου, Ηλία Βασιλάκη, είχε καταγραφεί, κατά πληροφορία που προσφέρει ο Πλ. Μαυρομούστακος, η «πρώτη διεξοδική συζήτηση» (+ έκθεση μελέτης, από πλευράς Επαρχιακού Συμβουλίου) σχετικά με το ενδεχόμενο «ανοικοδόμησης νέου θεάτρου, σε οικόπεδο πολύ κοντά στην Πόρτα Ρεάλε». Με σύσταση επιτροπής «ίνα υποβληθή λεπτομερής έκθεσις και προβούλευμα» κι, επί του σκοπού, παραχώρηση δημοσίων κτιρίων (Επαρχείο, Αρχείο κ.λπ.).

ΤΕΛΗ του 1892… Το ζήτημα εμφανίζεται να έχει ήδη ωριμάσει αρκετά γύρω στα 1885, επί δημαρχίας Γεωργίου Θεοτόκη, και πλέον, επί Μιχαήλ Θεοτόκη, το… φρούτο μοιάζει έτοιμο να πέσει. Φθινόπωρο, εμφανίζονται κατατεθειμένες στη δημοτική αρχή (στο πλαίσιο, προφανώς, διαγωνισμού ή δημόσιας διακήρυξης) δύο επίσημες προτάσεις: του Ιταλού αρχιτέκτονα, Corrado Pergolesi και του Αχαιού μηχανικού, Σπυρ. Τζέτζου.

ΣΤΙΣ 11 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ, με το υπ’ αριθμ. 141 ψήφισμά του, το Δημοτικό Συμβούλιο προκρίνει την πρόταση Pergolesi. Και του αναθέτει τη σύνταξη μελέτης για την εργολαβία του έργου. Αρχές 1893 ο Pergolesi υποβάλει την μελέτη – οκτώ κύρια σχέδια. Και Πρωτομαγιά, μεταξύ του Δήμου και «των εργολάβων Κορράδου Περγολέζη (αρχιτέκτονα – μηχανικού) και Αδόλφου Σκελίνη (εμποροκτηματία)» υπογράφεται, σε δύο γλώσσες (ελληνικά – ιταλικά) στο συμβολαιογραφείο Ν. Στ. Τριβόλη το ιστορικό εργολαβικό συμφωνητικό (Φεσσά – Εμμανουήλ, σελ. 293-294).

ΤΟ ΕΡΓΟ άρχιζε. Επί δημοτικού οικοπέδου περίπου 1950 τ.μ., «όπισθεν της Βασιλικής Πύλης» (τότε Βασιλική Οδός, σημερινή Ευγ. Βουλγάρεως)˙ μπροστά απ’ την αλευροβιομηχανία Δημητρίου Τσαλίκη ή Ζαλίκη, «έξωθεν της πόλεως παρά τω προαστείω Αγίου Ρόκκου». Στο σημείο, ακριβώς, της πρότασης του ’61…

ΔΙΟΛΟΥ τυχαίο. Είχε αναπτυχθεί προ πολλού μια εκτενέστατη δημόσια συζήτηση περί επέκτασης της πόλεως «πέραν των τειχών και των πυλών» και προς «τας εξοχάς», καθώς, όπως σημείωνε η εφημ. «Ακρόπολις» (φ. 31/12/1892), χρειαζόταν «αέρα και ορίζοντα αναπεπτάμενον» (σύντομα, πάντα επί Μιχ. Θεοτόκη, σ’ αυτή τη λογική θα τσάκιζαν την Porta Reale…). Είναι προφανές, κατ’ επέκταση, πως πρώτα «κλείδωσε» το χωροταξικό σημείο και μετά η έγκριση (εκεί) των οποίων σχεδίων. Γεγονός το οποίο εξηγεί και την άλλη, αθησαύριστη πληροφορία που προσέφερε στο Corfustories ο Παπικινός: πως «ούτε ο Pergolesi ήθελε αρχικά το Θέατρο εκεί που έγινε!»

• Αλλά;

«Προτιμούσε την πλατεία Δημαρχείου, όπου “το κτίριο της Αστυνομίας”. Ακριβώς δεν μπορώ να το προσδιορίσω, εκτιμώ, όμως, κάπου ψηλά, κατά την Τράπεζα της Ελλάδος˙ ήθελε να δεσπόζει στο χώρο. Χρειάζονταν, όμως, πάλι απαλλοτριώσεις και πιθανόν του επιβλήθηκε η τελική τοποθεσία, καθώς υπήρχε ήδη διαθέσιμο οικόπεδο, “συνεπές” στο πλάνο που προείπαμε: το “άνοιγμα” της πόλης…»

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ του Pergolesi (διασώζονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους / Κέρκυρα) αφορούσαν μία εντυπωσιακή εγκατάσταση 1000, περίπου, θεατών, και ύψους περίπου 39 μ., που, αρχιτεκτονικά, έμοιαζε να «πατά» στην περίφημη «La Scala» του Μιλάνου» (1778, Giuseppe Piermarini)˙ ένας συνδυασμός στοιχείων όψιμης αναγέννησης και γαλλο-ρωμαϊκού νέο-μπαρόκ, αποκρυστάλλωση ενός εκ των δημοφιλέστερων κτιριακών τύπων μεγάλης κλίμακας, που αναπτύχθηκαν στην ευρωπαϊκή θεατρική αρχιτεκτονική του αιώνα: εξωτερική μεγαλοπρέπεια, άφθονοι βοηθητικοί χώροι (με μια κάποια, ωστόσο, σκηνική υποχώρηση), μνημειώδεις χώροι εισόδου και κυκλοφορίας θεατών (κορύφωση, το φουαγιέ του «piano nobile»), θεωρεία με ανέσεις, βελτίωση της ακουστικής (μέσω του πιο ελλειπτικού σχήματος της «πλατείας»)…  

ΜΟΛΟΝΟΤΙ τα επόμενα χρόνια, οικονομικοί κυρίως λόγοι, έβγαλαν δυσκολίες (Αγιούς, σελ. 215), επί ημερών Δημητρίου Κόλλα (1899 κ.ε.) οι εργασίες «τρέχουν» πια στην τελική ευθεία – με παράλληλη απόφαση αξιοποίησης του «San Giacomo» ως δημαρχιακό μέγαρο.

ΜΕ ΜΠΟΥΣΟΥΛΑ την εργασία της Φεσσά – Εμμανουήλ (σελ. 293 – 310), η οποία συγκέντρωσε κι ανέδειξε ένα σπάνιο υλικό από τα Γ.Α.Κ. / αρχ. Κέρκυρας, πρακτικά και ψηφίσματα του Δημοτικού Συμβουλίου, συμβολαιογραφικές πράξεις απ’ τα αρχεία Τριβόλη – Πετσάλη, τεκμήρια της πρότασης Pergolesi (με τη χαρακτηριστική υπογραφή «CORRADO PERGOLESI • Ingeniere Architetto • ROMA»), αλλά και μεταγενέστερα, της τελικής μορφής, προκύπτει εμφανώς πως μεσόβιαδα το έργο, εσωτερικά κι εξωτερικά, υπέστη σειρά αναπροσαρμογών. Τα κυριότερα:

√ Αφαίρεση (αν και, κατασκευαστικά, είχαν προχωρήσει) των τριών αρχικών εξωτερικών τρούλων – ο κεντρικός προοριζόταν για στέγη της κυρίως αίθουσας. Για λόγους είτε οικονομικούς, είτε καλύτερης ακουστικής.

√ Προσθήκη διώροφης πτέρυγας με υπόγειο στο πίσω σκηνικό μέρος, για δημιουργία καμαρινιών και χώρων εξυπηρέτησης.

√ Τροποποίηση της καμπύλης της κεντρικής αίθουσας και κατάργηση του αμφιθεάτρου του υπερώου.

√ Κατάργηση του διπλού «θεωρείου της αυλής» (loge de la cour), στη δεύτερη σειρά.

«Η ΤΕΛΙΚΗ μορφή», συμπεραίνει η συγγραφέας – αρχιτέκτων, «αποτελεί αισθητή βελτίωση των σχεδίων του 1892. Κυρίως άλλαξαν το ύφος και η στέψη του κτιρίου, οι μεταξύ των τμημάτων και ζωνών σχέσεις, η μορφή και οι αναλογίες των ανοιγμάτων». Εκτιμά, ωστόσο, πως «οι μορφολογικές αυτές αλλαγές, είχαν κάποιες επιπτώσεις και στο ύφος του κτιρίου», καθώς «η εξωτερική του διαμόρφωση παρέμεινε βέβαια νέο-αναγεννησιακή και ρωμαϊκής προέλευσης, έχασε, όμως, τη νέο-μπαρόκ γεύση των όψεων του 1892».

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 1902, μετά από μια σχεδόν δεκαετία εργασιών, η τελευταία πινελιά. Το νέο θέατρο, επιβλητικό κι αγέρωχο, σαφώς πιο ευρύ απ’ το (περιορισμένων, γύρω στις 300, θέσεων «San Giacomo»), λειτουργικό και αρχιτεκτονικά συνεπές απέναντι στο τιμημένο παρελθόν, άνοιγε πύλες. K’ η πένα άρχιζε το κύλισμα…

Ο εξ Ανκόνας, Pergolesi είχε υπογράψει το τελικό στάδιο κατασκευής του Νέου Δημοτικού Θεάτρου «Giuseppe Verdi» του Brindisi (1892-1901), καθώς και του «Teatro Vittorio Emanuele II» της Ancona.

ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ

ΚΑΤΑ την Φεσσά – Εμμανουήλ, την εξεύρεση κεφαλαίων κατασκευής (444.476,74 ιταλ. φράγκα) του νέου Θεάτρου, ανέλαβαν οι Pergolesi – Scelini, ενώ ο Δήμος ανέλαβε να τους εξοφλήσει (τα 2/3 σε ιταλικές λίρες, τα 3/5 σε δραχμές), σε βάθος 20ετίας (τόκος 6%), με διετή περίοδο χάριτος – κοινώς, ως το 1914: ετήσιες δόσεις των 40.000 (τα πρώτα 12 χρόνια), 50.000 (τα επόμενα επτά) και 56.340 δρχ. για την τελευταία δόση.

ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ να αντεπεξέλθει, η δημοτική αρχή (Μιχ. Θεοτόκη) σύναψε ομολογιακό δανείου 560.000 δρχ., μέσω της έκδοσης 1120 ομολόγων («Ομολόγια εις τον κομιστήν…», κατά την ακριβή αναφορά επί σπανίου αντιτύπου, που αντλούμε απ’ το Δελτίο αρ. 29 της Αναγνωστικής Εταιρείας, σελ. 142 – φωτό κάτω) κι εγγύηση περιουσιακά του στοιχεία (ψήφισμα Δημ. Συμβουλίου 28/4/1893).

ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ κόστος άγγιξε, τελικώς, το (τεράστιο) ποσό του 1,5 εκατ. δρχ. ή 60.000 χρυσές λίρες (αξία 1900), με αποτέλεσμα, για την αποπεράτωση, ο Δήμος να αναγκαστεί να χρησιμοποιήσει και κεφάλαια απ’ τα ταμεία των εγχώριων ιδρυμάτων (Νοσοκομείο, Γηροκομείο, Ορφανοτροφείο, Λιμενικό Ταμείο) – π.χ. 300.000 δρχ. το 1903 (επί Δ. Κόλλα). Κατ’ άλλες δε πηγές, προχώρησε στη σύναψη και νέου δανείου απ’ την Εθνική Τράπεζα, με εξόφληση το 1941.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Συνέντευξη Δημ. Παπικινού στο (έντυπο) «Corfustories», τ. 8, Σεπτέμβριος 2018.

• Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ, «Η αρχιτεκτονική του Νεοελληνικού Θεάτρου, 1720-1940», τ. 1, Αθήνα, 1994.

• Πλ. Μαυρομούστακος, «Το θέαμα στον αστικό χώρο: η περίπτωση της Κέρκυρας» («Νεοελληνικό Θέατρο, 17^ος-20^ος αι. – Επιστημονικές Επιμορφωτικές Διαλέξεις»), Ε.Ι.Ε., 1996.

• Πλ. Μαυρομούστακος, «Αρχιτεκτονικές προτάσεις και κοινωνικές διεργασίες σχετικά με την σκηνή της Κέρκυρας (18ος-19ος αι.)», σε τ. συνεδρίου «Επτανησιακή Όπερα και Μουσικό Θέατρο έως το 1953», Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, τμ. Θεατρικών Σπουδών, Αθήνα, 2011.

• Δελτίο Αναγνωστικής Εταιρείας, αρ. 26, 2004 / Σπ. Ζηνιάτης, «Μια απογραφή των υπαρχόντων του Δημοτικού Θεάτρου της Κέρκυρας το έτος 1931».

• Αντώνιος Αγιούς, «Οδοιπορικό στην παλιά Κέρκυρα», Κέρκυρα, 2009.

• Wikipedia.