«Επέχων εἰς τὴν δεξιὰν ξίφος ἀστραπόμορφον, ἐδίωκε αὐτούς»

Το χρονικό της θαυματουργής διάσωσης του νησιού απ’ την οθωμανική πολιορκία του 1716 και η καθιέρωση της λιτανείας της 11ης Αυγούστου.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

ΣΑ ΝΑ ‘ριξε ο Θεός το αϊσιχτίρι του…

ΚΕΡΚΥΡΑ, 1716. Καλοκαίρι. Σίδερο κι αίμα. Τρόμος κι αντοχές. Ο οθωμανικός, προς Δυσμάς, επεκτατισμός τροχίζει πάλι το μαχαίρι κοιτάζοντας προς την ενετική πύλη της Κέρκυρας.

ΤΕΛΗ Ιουνίου, με το παλαιό ημερολόγιο, 62 τουρκικά πλοία εμφανίζονται στο στενό της Κασσιόπης. Η Ναυμαχία. Κατόπιν, η αποβίβαση. Ύψος. Γουβιά. 33.000 γενίτσαροι, ιππείς και πυροβολικό, απέναντι σε κάτι λιγοστές χιλιάδες. Βενετσιάνοι, Κερκυραίοι εθελοντές, άλλοι Ρωμιοί, Δαλματοί, Αρβανίτες, Γερμανοί. Το μέγα πυρ, η αρχή…

ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ της άμυνας ξηράς, ο Αυστριακός Στρατάρχης, Johann Matthias von der Schulemburg. Ενισχύει τις οχυρώσεις. Ζητεί τη βοήθεια της μητρόπολης. Κι αντέχει – πόσο, άρα; Οχυρά Μαντουκίου, Γαρίτσας. Φρούρια Αβράμη και Σωτήρος. «Μὲ πῦρ καὶ μὲ σίδηρον κατέθλιβον τὴν πόλιν καὶ τοὺς πολίτες». Οι Οθωμανοί ζητούν παράδοση. «Τη στέλνουμε με τα κανόνια μας…».

ΞΗΜΕΡΩΜΑ, 8 –νύχτα ακόμη. Ασέληνη. Η επίθεση, σφοδρή. Ολοκληρωτική. Προς Porta Reale, Porta Raimonda. Και Σκάρπωνα. Που «πέφτει» – μείζον πλήγμα. Επιχειρούν να μπουν στην κύρια τάφρο. Να σκαρφαλώσουνε στα τείχη. Αλλά η άμυνα κρατάει. Κι ο Schulemburg, από τον Σαραντάρη, σημαίνει αντεπίθεση. Τους πιέζει, όσο πάει, σε λόφους και οχυρώματα, μακριά απ’ τους προμαχώνες. Σωτήριο. Ανακατάληψη. Οι Οθωμανοί οπισθοχωρούν. «Μα, θα επανέλθουν…».

ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ, 9. Αψιμαχίες. Καθώς νυχτώνει, ο καιρός χαλά. Βροχή. Και θύελλα. Τα χαρακώματα γεμίζουν με νερό – κάμποσοι Τούρκοι πνίγονται. Άλλοι τρέχουν στα προάστια. Ζημιές. Ένθεν κακείθεν.

ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ, 10. Ανταλλαγές πυρών. Μα, ως εκεί. Ο Schulemburg, που περιμένει επίθεση, απορεί. Την ίδια ώρα, λέει ο Ζούμπος, «παρατηρούνται παράξενες κινήσεις στο τουρκικό στρατόπεδο».

ΞΗΜΕΡΩΜΑ 11ης, μέρα Σάββατο. Περίεργη σιγή. Δίνεται εντολή σε αποσπάσματα να βγουν. Να δουν. Σε χαρακώματα και υψώματα. Βρίσκουν, έκπληκτοι, μόνο μερικούς εγκαταλελειμμένους Τούρκους (ή νεκρούς). Προμήθειες και λάφυρα ατάκτως αφημένα. Οι άλλοι, άφαντοι – είχαν ήδη φορτωθεί στα πλοία. Και φεύγαν’, πανικόβλητοι – ο Pisani (Γενικός Προνοητής Θαλάσσης), παρά τις προτροπές για… νέα Ναύπακτο, δεν τους κυνήγησε: «Αφήστε τα τομάρια», έλεγε, «να πάνε στα τσακίδια».

ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ λύσις – ο λαός γιορτάζει. Μετά από 22 μερονύχτια. Η Κέρκυρα δεν έπεσε – παρά το βαρύ κόστος σε ψυχές, πλούτο, υποδομές. «Χριστιανισμού προπύργιο», που κράτησε, ξανά, το γιαταγάνι πέρα από τη Δύση…

Ο ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ ορθολογισμός εξήγησε αργότερα το οθωμανικό φευγιό, με βάση δύο άξονες…

• Την ενημέρωση για την (5/8) οθωμανική ήττα στο Πετροβαραντίν (Ουγγαρία), που τους στερούσε, κατ’ ουσίαν, την προοπτική περαιτέρω επέκτασης προς Δυσμάς. Ως εκ τούτου, λέει, ο σαρασκέρης, Καρά Μουσταφά και ο καπουδάν πασά Τζανούν Χότζια, ειδοποιήθηκαν ν’ αναχωρήσουν απ’ την Κέρκυρα προς ενίσχυση του βαλκανικού μετώπου (Βελιγράδι), που απειλούνταν απ’ τους Αυστριακούς.

• Τις εκτενείς καταστροφές απ’ τρομερή καταιγίδα, που τους «έβρεξε το μπαρούτι και πλημμύρισε τους υπονόμους των ανατινάξεων» (Κουρκουμέλης). Βάζοντας ισχυρό φρένο σε περαιτέρω επιχειρήσεις.

Η ΕΝΤΟΠΙΑ, πάλι, κρίση, το εντόπιο αίσθημα, άναψε εξ κερί ευγνωμοσύνης, προς δόξα άλλου αίτιου: «Αλλά ο Θεός», γράφει στο «Ημερολόγιό» του ο Schulemburg, «θέλησε να σώσει την Πόλη και γι’ αυτόν τον λόγο έσπειρε τον πανικό στους Απίστους…».

Η ΘΕΪΚΗ οργή. Και το θάμα «του Αγιού». Των Κερκυραίων (το) καταφύγιο. Με προσευχή. Και συντριβή. Γι’ ακόμη έναν γλιτωμό. «Πάντες οἱ πιστοὶ μὲ στεναγμοὺς καὶ δάκρυα ἐν νυκτὶ καὶ ἡμέρᾳ, τὸν Ἱεράρχην ἱκέτευον…» Κι αυτός, «καν τέθνηκε, του θαυματουργείν ουκ έληξεν εισέτι».

ΚΑΙ ΕΙΣΑΚΟΥΣΕ. Κι εμφανίστηκε, μας λέει το συναξάρι, αχάραγα, στις 11, ως μοναχός, τσ’ Αγαρηνούς. Κι «ενῷ οἱ Κερκυραῖοι περιέμενον τὴν ἐκ τῶν βαρβάρων παντελῆ ἀπώλειαν, φαίνεται, ὄρθρου βαθέος, πρὸς τοὺς ἐχθροὺς ὁ μέγας πατὴρ ἡμῶν Σπυρίδων μετὰ πλήθους στρατιᾶς οὐρανίου καὶ, ἐπέχων εἰς τὴν δεξιὰν ἀστραπόμορφον ξίφος, ἐδίωκε μὲ θυμὸν αὐτούς. Τοιοῦτον λοιπὸν παράδοξον ἰδόντες οἱ Ὀθωμανοὶ στρατιῶται, εὐθὺς ἐτράπησαν εἰς φυγήν, καὶ συγκρουόμενοι μεταξύ τῶν ἐφοβοῦντο μήπως ἀοράτως πληγωθῶσιν… καὶ ἐνῷ ἔφευγον, ἀναφανδὸν ὡμολόγουν, ὅτι ἀπὸ τινα σεβάσμιον μοναχόν, δηλαδὴ τὸν Σπυρίδωνα, ὅς τις άνεφάνη εἰς τὸν αἰθέρα μὲ ἔνδοξον στόλον στρατιᾶς οὐρανίου, ἐτράπησαν εἰς ταχυτάτην φυγήν…»  (διήγηση θαυμάτων Αγίου Σπυρίδωνος).

ΣΠΑΝΙΟ κειμήλιο του «χρονικού», θα στέκει πάντα η καταγραφή του νοτάριου Γύρου, Πρωτοπαπά, Δημήτριου Μανάτου (σημείωση Νίκου Λευθεριώτη, στο περιοδικό «Πρόσπερος» του 1952, φ. 70) : «Τώρα γράφω το θαύμα του αγίου Σπυρίδωνος του θαυματουργού…». Μας τη θυμίζει ο Γιώργος Ζούμπος (εφημ. «Ενημέρωση», φ. 9/8/2009 – διατηρείται η πρωτότυπη ορθογραφία)…

«ΕΥΓΗΚΕ λόγος από διάφορους Χριστηανούς από την στεργηά, από ιερής και κοσμικούς ότι έλεγαν η Τούρκη, το ήστερο μπούρδο, ωπου ήθελαν να δόσουν του κάστρου του νέου και τις χόρας, επίγαν να πάνε ομπρός, και εγίριζαν οπίσο εστόντας όπου ήβλεπαν φος μέγα και έφενγκε όλη η Χόρα, αλά και το νησή και ήβλεπαν πλύθος πολύ λαόν μικρί τε και μεγάλυ και ομπρός επεριτάτι ένας καλόγιρος με μία πατερίτσα και ηστα δεξιά του μία γηνέκα με ένα βρέφος στα χέρια της και μία τόρτζα μεγάλυ και από εκηνο το φος η Τούρκη εσκοτίζουνταν και εγίριζαν οπίσο και ένας από τον άλον εκώπτουταν σίνατί τους, έτζη μου το ήπαν διάφορι γερομόναχη εδό στο σπίτι μου, όπου το έλεγαν η Τούρκη στην στεγηά και το έγραψα δια τους μεταγενεστέρους. Ο η δόξα και το κράτως η στους εώνας αμήν τες τις Θεοτόκου και του Ιεράρχου πρεσβύες Χριστέ ο Θεός ελέησον ημάς Αμήν. Μηνός Αυγούστου ήστερι 1716…»

ΣΕ ΕΝΔΕΙΞΗ ευγνωμοσύνης, η ενετική Σύγκλητος (Senato Veneto) αφιερώνει στη Χάρη του μεγάλο ασημένιο πολυκάντηλο (1+6 λύχνοι). Μεγάλο, αργυρό καντήλι τ’ αφιερώνουν και οι κάτοικοι του τόπου (η «Χώρα»). Κι ένα τρίτο, ο Pisani, o Γενικός Προνοητής. Πριν, λίγους μήνες πιο μετά, Μάρτιο του 1717 (19, π.η.), δι’ επισήμου διατάγματός του, ο γλιτωμός της Κέρκυρας αναγνωριστεί κι επίσημα ως προϊόν επέμβασης τ’ Αγίου («…ορατή υπήρξεν η προστασία του ενδόξου αγίου Σπυρίδωνος…»). Και η 11η Αυγούστου, μέρα ετήσιας λιτάνευσης του ιερού σκηνώματος (μ’ επέκταση της διαδρομής απ’ το ’51, επί Μεθοδίου και τριήμερο, έκτοτε, προσκύνημα, «στη θύρα του»). Μ’ αρχή εκείνη τη χρονιά, 303 έτη πριν…

ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ PISANI

Πηγή: Aθανάσιος Χ. Τσίτσας, «Ο Ιερός Σπυρίδων», Κέρκυρα, 1967

«Ἐπὶ τῆς πολιορκίας τοῦ φρουρίου τούτου τῶν Κορυφῶν, ὁρατὴ ὑπῆρξεν ἡ προστασία τοῦ ἐνδόξου ἁγίου Σπυρίδωνος ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν μεσιτεύσεων τοῦ ὁποίου, κινηθεῖσα ἡ θεία εὐσπλαχνία, ἡθέλησε νὰ ποιήσῃ τόσον λαμπρότερον τὸ θαῦμα, ὅσον καθ’ ἣν ὥραν ἦτο μάλιστα ἐπικείμενος ὁ κίνδυνος, διὰ ἀπροσδοκήτου εὐτυχοῦς μεταβολῆς ἠκολούθησεν ἡ ποθητὴ ἐλευθέρωσις τοῦ αὐτοῦ φρουρίου, κατεσπευμένως τῶν πολεμίων ἀράντων τὸ στρατόπεδον καὶ ἐγκαταλιπόντων τὸ πυροβολικόν, τὰ πολεμοφόδια καὶ τὴν ἀποσκευήν.

Πρὸς τὴν ἐνάργειαν τοσούτου θαύματος, πᾶσα καρδία καὶ πᾶσα διάνοια ὀφείλει νὰ προσπέσῃ προσευχομένη καὶ ἐν ταπεινότητι τὰς εὐχαριστίας αὐτῆς ἀποδίδουσα, νὰ καταδείξη τὸ μέγεθος ἅμα τῆς ἐνεργείας καὶ τοῦ κοινοῦ ὀφειλήματος. Καὶ ἐπειδὴ εἰς ταῦτα πρέπει νὰ προστεθῶσι τὰ ἀποτελέσματα δημοσίας, εὐλαβοῦς εὐγνωμοσύνης, κρίνει εὔλογον ἡ ἐξουσία αὕτη, νὰ καθιερώσῃ διηνεκῶς ἐπέτειόν τινα μνημόνευσιν τῆς εὐτυχοῦς ἐκείνης ἡμέρας, καθ’ ἣν εἴδομεν καταβεβλημένας τὰς προσπαθείας, ἐξηυτελισμένην τὴν ὐπερηφάνειαν, καὶ τοὺς βαρβάρους ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ φόβου αὐτῶν τραπέντας εἰς φυγὴν ὅτε μᾶλλον ἤλπιζαν νὰ ἐπιθέσωσι σκληρὸν ζυγὸν εἰς τοὺς λαοὺς τούτους καὶ νὰ ὑπερνικήσωσι φρούριον, ὅπερ ἐξασφαλίζει τὴν Χριστιανοσύνην κατὰ τῶν εἰσβολῶν αὐτῶν.

Εἰς δόξαν λοιπὸν Θεοῦ τοῦ Κυρίου, καὶ εἰς τιμὴν τοὺ Ἀγίου ἀντιλήπτορος, δυνάμει τῶν παρόντων καὶ τῂ ἐξουσίᾳ τοῦ ἡμετέρου Γενικοῦ Καπιτανάτου ἀποφασίζεται, ὅτι κατὰ πᾶν ἔτος, τὴν ἀξιομνημόνευτον ἡμέραν τῆς 22 Αὐγούστου ἔ.ν., δηλαδὴ 11 ἔ.π., μέλλει νὰ ἐκτίθηται τὸ θαυματουργὸν λείψανον τοῦ αὐτοῦ Ἁγίου, καὶ μετὰ τὴν τέλεσιν τῆς λειτουργίας νὰ φέρηται ἐν λιτανείᾳ κατὰ τὴν πόλιν, συνοδευόμενον ὑπὸ τοῦ κλήρου, τῶν δημοσίων παραστατῶν, καὶ τῶν ἀρχῶν τῆς αὐτῆς πόλεως μετὰ τῆς μεγίστης τοῦ λαοῦ ἀκολουθίας, ἵνα πάντες ἐπικαλῶνται διηνεκεῖς τὰς αὐτοῦ εὐλογίας, ὅπως καὶ κατὰ τὸ μέλλον προστατεύσωσι καὶ ὑπερασπίζωσι κατὰ τῶν ἐπιβουλῶν τῶν ἀπίστων, τὴν πόλιν καὶ τὴν νῆσον.

Πρὸς πλειοτέραν δὲ λαμπρότητα καὶ χαρμοσύνην, πρέπει κατὰ τὴν τελετὴν ταύτην, τὸ Ἅγιον λείψανον νὰ χαιρετᾶται παρὰ τῶν φρουρίων καὶ παρὰ τῶν τυγχανόντων πλοίων, διὰ τῶν εἰς τὰς ἄλλάς λιτανείας τοῦ αὐτοῦ Ἁγίου συνήθων πυροβολισμῶν, εἰς ἀθάνατον μαρτυρίαν τῆς ἕνεκα τοσοῦτον εὐτυχοῦς συμβάντος δημοσίας εὐγνωμοσύνης.

Ἀφιέρωσεν ἡ ἐξοχωτάτη Σύγκλητος μεγάλην λαμπάδα ἀργυρᾶν, ἵνα ὑπάρχῃ πάντοτε ἀναμμένη ἐνώπιον τοῦ Ἁγίου, καὶ πρὸς συντήρησιν θέλει προμηθευθῆ παρὰ τοῦ Δημοσίου, ἀπὸ ἔτος εἰς ἔτος τὸ ἀπαιτούμενον ἔλαιον. Πρὸς δὲ τούτοις, ἀναγνωρίζοντες ἡμεῖς εὔλογον ἐπίσης τὴν ἐξάσκησιν ἔργου τινὸς ἐλεημοσύνης πρὸς τοὺς πτωχούς, ὅπερ εἶναι ἡ πρᾶξις ἡ μᾶλλον εὐπράσδεκτος πρὸς τὸν Θεόν, θεσπίζομεν νὰ ληφθῶσι κατ’ ἔτος ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου, ρεάλια ἑκατὸν πεντήκοντα οἱουδήποτε νομίσματος, ἵνα διανεμηθῶσιν εἰς τοὺς πτωχοὺς τόσον Λατίνους ὅσον καὶ Γραικούς, εἰς τοὺς κατὰ τὴν πόλιν ἐπαιτοῦντας, καὶ εἰς τοὺς μένοντας εἰς τὰς ἑαυτῶν κατοικίας, παραδιδομένου τοῦ ἑνὸς ἡμίσεος τῶν χρημάτων τούτων εἰς τὸν περιφανέστατον κύριον Ἀρχιεπίσκοπον, τοῦ δὲ ἑτέρου εἰς τὸν κύριον Πρωτοπαπᾶν, ἵνα ὁ μὲν πρῶτος ποιήσῃ τὴν διανομὴν εἰς τοὺς πτωχοὺς τῶν Λατίνων, ὁ δὲ δεύτερος εἰς τοὺς πτωχοὺς τῶν Γραικῶν τὴν αὐτὴν ἡμέραν τῆς λιτανείας ἐνώπιον τῶν παρασταῶν, ἵνα ἐφελκύσωμεν πάντοτε μᾶλλον τὰς εὐλογίας τοῦ Ὑψίστου, καὶ τὴν μεσίτευσιν τοῦ Θαυματουργοῦ αῦτοῦ Ἁγίου, ὑπὲρ τῶν δημοσίων ὅπλων καὶ ὑπὲρ τῆς διηνεκοῦς διασώσεοος τοῦ φρουρίου τούτου καὶ τῆς νήσου, ὑπὸ τὸ κράτος τῆς Γαληνοτάτης Πολιτείας.

Τῶν παρόντων διατάζομεν τὴν ἐγγραφὴν ὅπου δεῖ, καὶ ἰδίως ἐν τῷ δημοσίῳ τούτῳ Ταμείῳ διὰ τὴν ἐπὶ παντός ἐκτέλεσιν αὐτῶν. Πρὸς πιστοποίησιν τούτων, κτλ.

Κέρκυρα τῇ 30 Μαρτίου 1717.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΙΖΑΝΗΣ

Γενικὸς Καπιτάνος

ΠΗΓΕΣ

• Aθανάσιος Χ. Τσίτσας, «Ο Ιερός Σπυρίδων», Κέρκυρα 1967 (via apologitis.com).

• Γιώργος Ζούμπος, «Η Λιτανεία του Αγίου Σπυρίδωνος σε ανάμνηση του θαύματος του 1716», σε enimerosi.com

• Γιώργος Ζούμπος, «Το καλοκαίρι του 1716 και η καθιέρωση μιας λιτανείας», εφημ. «Ενημέρωση», φ. 9/8/2009 (via Corfuhistory.eu).

• Κωνσταντίνος Θύμης, «Το θαύμα του Αγίου Σπυρίδωνος της 11ης Αυγούστου 1716», σε Corfutvnews.gr και εφημ. «Επισημάνσεις της Κυριακής», φ. 13/8/2017.

• Στρ. Ι. Μ. Κόμης του Σούλενμπουργ, «Ημερολόγιο του έτους 1716», Φίλοι Ιδρύματος «Μνήμη ALBERT COHEN», Κέρκυρα, 2017.

• Σπύρος Κατσαρός, «Ιστορία της Κέρκυρας, εξ ερανισμάτων συνταχθείσα», Κέρκυρα, 2003.

• Αντώνιος Αγιούς, «Σελίδες Κερκυραϊκής Ιστορίας», εκδ. Έψιλον, Κέρκυρα, 2001.

• Σοφία Ντρέκου, «Ιστορικά έγγραφα για το θαύμα του Αγίου Σπυρίδωνα το 1716 και για την Λιτανεία του στην Κέρκυρα», σε sophia-ntrekou.gr