Παγκόσμια Ημέρα Τουρισμού (27.9) / Κέρκυρα, απ’ τα χρόνια των περιηγητών…

Με αφορμή τη σημερινή (27/9) Π.Η.Τ., μια περιήγηση στις απαρχές και την πρώιμη εξελικτική πορεία του κερκυραϊκού τουρισμού…

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

Η ΜΝΗΜΕΙΩΔΗΣ φυσική της ομορφιά. Μυρωδιές, χρώματα, ήλιος και νερό. Ο στρατηγικός της ρόλος. Δρόμοι του εμπορίου και ιστορικές συγκυρίες. Ξένες, muti culti παρουσίες, συρρεύσεις ξενικής κουλτούρας, επιδράσεις διαφορετικές κι ενδιαφέρουσες, ένα μονάκριβο «κολάζ» αισθητικής, ιστορικο-πολιτιστικής ταυτότητας, way of living. Well living. Ελκυστικού. Για ταξιδευτάδες, διανοούμενους, περιηγητές. Και ήρθαν… Κέρκυρα… Nωρίς˙ τα ρωμαϊκά λουτρά (Κανόνι, Κασσιόπη, Μπενίτσες…) ως πρώιμη στοιχειοθέτηση της έννοιας του θερέτρου, μάλλον κάτι θέλουν να μας πουν…

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ (περιηγητές), με παλαιότερους γνωστούς τον Saewulf (Άγγλος, 1102) και τον «εκ Τουδέλης» ραββίνο Βενιαμίν (Ισπανία, 1160) εμφανίζονται ήδη, προ Αλώσεως. Μεσόδιαβα του δρόμου τους, προσκυνητές, για τους Αγίους Τόπους. Θαυμάζουν, καταγράφουν. Ο τίτλος «προπύργιο της Χριστιανοσύνης», που δίδει στο νησί ο de Pinon (1579), γοητεύει. Το ίδιο και ο ομηρικός απόηχος – το νησί με τους περίφημους «Κήπους τ’ Αλκινόου», την παροιμιώδη φιλοξενία «του ξένου» και το τραγούδι του Δημόδοκου…

Η ΑΥΞΗΣΗ, κατά την ενετική περίοδο, των περιηγητικών αφίξεων (ο Τσουμάνης εντοπίζει 25 μεταξύ 1386 και 1797) και των ανάλογων (ξένων) δημοσιεύσεων, αρχίζει να σχηματοποιεί μια πιο «ρεαλιστικά όμορφη» εικόνα του νησιού. Με «το σχήμα μισοφέγγαρου». Tα «δύο (του) κάστρα, απ’ τα πιο καλά οχυρωμένα του κόσμου». Tα «εξαιρετικά νερά και τις πολλές πηγές», το «πλούσιο και γόνιμο έδαφος» (μέλι, σταφίδα, κέδροι, ροδιές, αμπέλια, ελιές, λεμονιές και φρακασάνες / σύκα), ένα «τρισευτυχισμένο (το) βασίλειο όπου οι γέροι κυβερνούν και οι νέοι ταξιδεύουν» (Lithgow, 1609), τις εκκλησιές, τα αρχαία λείψανα και τα μάρμαρα της Παλαιόπολης -απόδειξη, έγραφε ο Jacob (1675) «ότι υπήρξε μια σπουδαία πόλη». Αργότερα το θέατρο, τις λέσχες, τους χορούς και τη σταδιακή απόκτηση ενός πολυπολιτισμικού κοσμοπολιτισμού, που το 1794 έκανε τον Sawray – Morritt να μιλάει (έστω, με μια διάθεση εξιδανίκευσης) για μια «μεγάλη ευρωπαϊκή πόλη, με πολιτισμένους ανθρώπους…»

ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ των Εγγλέζων, η Κέρκυρα έχει πια εξελιχθεί σε δημοφιλή προορισμό για ξένους ευγενείς. Ερχόμενοι, είτε απευθείας, απ’ τα ιταλικά λιμάνια, είτε μέσω Θεσπρωτίας, μιας κι εκεί, «οι λόρδοι» κάλυπταν επαρκώς τα γούστα τους στο… σπορ του κυνηγιού αγριογούρουνων.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ του ανακτόρου του Mon Repos («η ξεκούρασή μου», μεταφράζεται), επί ημερών Sir Frederic Adam (1831) ελκύει διεθνείς προσωπικότητες. Αρχόντους. Οι χρωστήρες του von Stackelberg (1810-1814), του Cartwright (1816 – 1820), του Dupre (1819), του Christopher, έως αυτού, του Edward Lear (1848-1877, «δε νομίζω», έγραφε, «πως υπάρχει ωραιότερο μέρος στον κόσμο απ’ αυτό»), πλαισιώνουν την ξερή περιγραφή με την διεισδυτική αγιαστούρα της εικόνας – ενόσω ο τύπος των εικονογραφημένων (χαλκογραφίες, ξυλογραφίες κ.λπ.) περιηγητικών εκδόσεων (και) για τα Ιόνια, αρχίζει να γίνεται ανάρπαστος.

ΠΑΣΧΑ του 1877, Ελλάδα πια, ο Oscar Wilde, αντικρίζει, χαράματα, το φως των Αγ. Δέκα˙ και γονατίζει (περίπου) μαγεμένος:

«Κι όμως – ίσως σ’ αυτό το γητεμένο από τη θάλασσα νησί,
μασώντας τα πικρά φρούτα της μνήμης,
κάποιος θεός να κείτεται κρυμμένος στ’ ασφοδίλια…»

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ υψηλών αξιώσεων υποδομές κερδίζουν, άξια, θέση στους -σημαντικής, τότε, επιρροής- «Οδηγούς». Είτε ξένους (όπως του Γερμανού, Beadeker / 1897), είτε ελληνικούς. Όπως τον «Εμπορικό, Γεωγραφικό και Ιστορικό» του Μιλτ. Μπούκα, έτος 1875. «Η πόλις», διαβάζουμε, «έχει πολλά ξενοδοχεία, των οποίων τα ωραιότερα είναι το του “Αγίου Γεωργίου” (S. Georges) και της “Ωραίας Ενετίας” (Bella Venezia)». Σημείωση: κάπου 30 χρόνια πριν, στην πρώτη του επίσκεψη στην Κέρκυρα, ο Lear σημείωνε πως «υπάρχει μόνο ένα ξενοδοχείο» – η σημασία της συστηματικής, πλέον, επένδυσης στο τουριστικό προϊόν, είναι προφανές ότι, μετά την Ένωση, είχε αρχίσει να χωνεύεται καλά. Ακόμη περισσότερο, μετά το ευεργέτημα, που άκουγε στο όνομα «Ελισάβετ της Αυστρίας»…

Η ΔΙΑΜΟΝΗ της Sissy στο νησί, με «κλου» την ανέγερση του Αχιλλείου, εξελίσσεται σε ρεκλάμα ολκής. Τα λόγια της («το πιο όμορφο νησί του κόσμου», έλεγε στη «Φωνή» το 1891) επηρεάζουν. Η βελτίωση της εύθραυστης υγείας της, προσθέτει στα credits του νησιού το χαρακτήρα (και) του «θεάτρου υγείας».  Η δε, μετά θάνατον (με κρίσιμη μετάφραση στα γερμανικά) έκδοση του περίφημου «Βιβλίου της Αυτοκράτειρας», από τον Χριστομάνο, μέσα απ’ τις λυρικές περιγραφές κι αναγωγές του (π.χ. η ταύτιση του Ποντικονησίου με το «Νησί των Νεκρών» του Μπέκλιν), θέτει με fast track διαδικασίες την Κέρκυρα στην «καρδιά» του κλίματος αναβίωσης της ρομαντικο-κλασικιστικής ατμόσφαιρας, που συγκινεί και διέπει τη δυτικοευρωπαϊκή σφαίρα -και… αγορά- της εποχής (προτού αργότερα, ο Κάιζερ, Γουλιέλμος, ανανεώσει το διεθνές ενδιαφέρον με την αυξημένη ανασκαφική δραστηριότητα / βλ. Doerpefeld).

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ; Τέλη του 19ου αι., εκτενή κύματα Ευρωπαίων ευγενών (από Αυστρία, Γερμανία, Γαλλία κ.λπ.), κατά το ελισαβετιανό πρότυπο και με τον… Όμηρο στην τσέπη, ξοδεύουν στα μεγάλα ξενοδοχεία των Κορφών (με τα χρυσά σερβίτσια, τους πολυελαίους και τις εκλεκτές κάβες) βδομάδες και βδομάδες. Ο Κυριάκης το έλεγε με… στατιστική: «Στα τέλη του 19ου αι. λειτουργούσαν στην Κέρκυρα 18 πρακτορεία ακτοπλοϊκών εταιρειών, με σημαίες αγγλική, αυστριακή, γερμανική, ελληνική, ιταλική, τουρκική και 18 πρακτορεία Ασφαλιστικών Εταιρειών». Το θεμέλιο ενός «μεγαλοαστικού, κοσμοπολίτικου τουρισμού» εποχής, που, βοηθούντος του θεοτοκικού (Γεώργιος Θεοτόκης, δήμαρχος 1879 – 1885) οράματος αναζωογόνησης της πόλης (δημιουργία – πεζοδρόμηση παραλιακού Γαρίτσας, διάνοιξη οδικής σύνδεσης με Κανόνι, δημόσιος φωτισμός κ.λπ.) και θέα την εξυπηρέτηση – ενίσχυσή του, «γέννησε» άμεσα (1890 κ.ε.) την εμφάνιση των πρώτων περιπτώσεων επενδυτικού ενδιαφέροντος απ’ το εξωτερικό (Γαλλία, Ελβετία, Ιταλία, Βέλγιο…).

ΤΟ ΔΙΠΤΥΧΟ της προσδοκώμενης επένδυσης, συγκεκριμένο: Καζίνο / Ρολίνα και Λουτρά. Αν και δεν έλειψαν και πιο σύνθετα πλάνα, όπως το περιβόητο του Ελβετού, Μαρκέ (1900) για μια συνολική ανάπλαση του χώρου όπου άλλοτε το Βρετανικό Νεκροταφείο (νυν «Corfu Palace» και πέριξ): καζίνο, τεχνητές λίμνες, αναδασώσεις, πάρκα, σανατόρια… Συν (κλασικό bonus εκείνων των επιχειρηματικών πλάνων) την ενίσχυση της θαλάσσιας συγκοινωνίας με την δυτική Ευρώπη, μέσω της ναύλωσης ατμοπλοίων (Μπρίντιζι – Κέρκυρα) και την υπόσχεση καθιέρωσης τακτικών, ημερήσιων δρομολογίων.

ΤΗΝ, ίσως, πιο εντυπωσιακή περίπτωση, την ξετρύπωσε πρόσφατα ο Ι. Πετσάλης (corfu-museum.gr), μέσα απ’ την (αθηναϊκή) εφημερίδα «Άστυ», φ. 28.2.1900: «Η εταιρεία των καταστημάτων του Μόντε Κάρλο απεφάσισε να μεταφέρει αυτά αλλαχού, καθόσον η Κυβέρνησις του Μονακό, δια την ανανέωσιν του προνομίου, εζήτησε διπλάσιον  επίδομα… Και προετίμησεν την νήσον Κέρκυραν…» Η σκέψη, διαβάζουμε, ήταν να υπάρξει αγορά του «Αχιλλείου». Με επιπλέον εταιρική πρόθεση να «κατασκευάση μικρά ταχύπλοα ατμόπλοια, τα οποία θα εκτελώσι την μεταξύ Βριντησίου και Κερκύρας συγκοινωνίαν δεκάκις τουλάχιστον της ημέρας…»

• History Info: Για την ιστορία, η άδεια για την κατασκευή στο χώρο της Ρολίνας (εν μέσω μνημειωδών, παρεμπιπτόντως, αντιδράσεων, σε φόντο… ηθικής), θα διδόταν στον Βέλγο επιχειρηματία, Νταρκουέν (1902). Γρήγορα, ωστόσο (κι εν μέσω σκανδαλοθηρικών αρωμάτων), πέρασε στα χέρια του Δήμου.

ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ, ένα: «τρέχοντας», πια, τον νέο αιώνα κι ενώ ο τακτικός παραθερισμός της βασιλικής φαμελιάς στο Mon Repos και οι υψηλοί προσκεκλημένοι τ’ Ασπιώτη (Villa Rossa) αύξαναν το λούστρο, η Κέρκυρα είχε πια θεμελιώσει μια tourist value συνθήκη, που της επέτρεπε ν’ απολαμβάνει δάφνες σαν κι αυτήν: έτος 1907, περιοδικό «Ελλάς», πανελλαδικό γκάλοπ με θέμα «Πλην Αθηνών και Πειραιά, εις ποίαν άλλην πόλιν ή νήσον ή χωρίον της Ελλάδος, είναι πλέον ευάρεστος η διαμονή;» Τ’ αποτελέσματα: «Το δημοψήφισμα επέτυχε καταπληκτικώς. Ελάβομεν επτακοσίας είκοσι δύο απαντήσεις. Την πρώτην νίκην κατήγαγεν η Κέρκυρα και με μεγάλην μάλιστα πλειοψηφίαν…»

ΒΑΡΥ ΧΑΡΤΙ. Πριν καν την όποια κρατική συστηματοποίηση του προϊόντος. Ώσπου το ’29, γεννήθηκε ο Ε.Ο.Τ. Με τις περίφημες διαφημιστικές αφίσες του (δια χειρός «Ασπιώτη / ΕΛΚΑ»). Αργότερα, τα ανάλογα (συλλεκτικά) films (στα οποία επένδυσε και το μεταξικό καθεστώς). Τα οργανωμένα δημόσια λουτρά (σε Αγ. Νικόλαο, Βίδο, Mon Repos) χτίζουν το μύθο τους. Το ’30, τα υδροπλάνα «Imperial Airways» και «Air France», εγκαινιάζουν τις αεροπορικές αφίξεις (άπαξ εβδομαδιαίως), τα υπερωκεάνια αυξάνονται (π.χ. της «Oriental Lines»).

Η ΚΕΡΚΥΡΑ περιλαμβάνεται επίσημα στους ελληνικούς τουριστικούς προορισμούς α’ ζώνης (1935, με Αθήνα, Ολυμπία, Κηφισιά) και παγιώνεται, ολοένα περισσότερο, ως βασικός, δημοφιλής σταθμός στις κρουαζιέρες ξένων πρακτορείων (όπως του γαλλικού «Le Tour du Monde»). Τότε, μ’ αγκυροβόλι σ’ ανοιχτά. Οι κορφιάτικες υπηρεσίες λιμένος οργανώνονται. Κοντά στον τότε «Αστέρα», στη Μητρόπολη, δημιουργείται ένα πρώτο trust ναυτιλιακών εταιρειών – γραφείων (Σπύρος Ματαράγκας, Αντώνης Ζουπάνος, Νίκος Μπονέλος…).

Η ΙΔΡΥΣΗ της θρυλικής «Eταιρίας Αυτοκινήτων Κέρκυρας» εμφανίζει τους πρώτους επαγγελματίες αυτοκινητιστές (πόστο, έξω απ’ το «Καφέ Γυαλί»), που, παρέα με τους αμαξάδες, καθιερώνουν τα δρομολόγια προς Παλαιοκαστρίτσα, Αχίλλειο, Κανόνι, σε περιηγητικό must.

ΕΓΚΑΙΝΙΑΖΕΤΑΙ (1938) ο θεσμός της τουριστικής αστυνομίας, με γλωσσομαθή «όργανα της τάξεως» να επιβλέπουν την αποβίβαση – επιβίβαση. Την ώρα που στο καθημερινό επαγγελματικό γλωσσάρι, βρίσκει θέση ένας νέος όρος: «τουριστικός πράκτωρ». Με μορφή – τοτέμ τον αλησμόνητο αείμνηστο, Μιχάλη Χαλικιόπουλο και το γραφείο του Γεράσιμου Ασπιώτη…

ΩΣΠΟΥ κόπιασε ο Πόλεμος. O εμφύλιος. Κι όταν «σιώπησε» η φωτιά, τα 50s. Tα υπέροχα, τα καθοριστικά, η ιστορική σηματοδότηση της τουριστικής «έκρηξης» της Κέρκυρας˙ αλλά και, συνολικότερα, του ελληνικού τουρισμού («θεμέλιο της ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας» κατά το σλόγκαν εποχής), που «υποδείκνυε» το σχέδιο Μάρσαλ.

ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ των Κορφών, έως και τη δεκαετία του ’60, εκδηλώθηκε (και στηρίχτηκε) ποικιλοτρόπως:

• Η επέκταση του (απ’ το ’32) τουριστικού περιπτέρου της Παλαιοκαστρίτσας.

• Η εφαρμογή του κρατικού προγράμματος «Ξενία» (Ε.Ο.Τ.), με απόρροια τη δημιουργία του ομώνυμου ξενοδοχείου στο Κανόνι (1955, όπου το μετέπειτα «Hilton») + τη λειτουργία του γραφείου του Ε.Ο.Τ. και τη μίσθωση, για δημιουργία Casino, τ’ Αχιλλείου (1962).

• Οι ραγδαίες βελτιώσεις στο κομμάτι της συγκοινωνίας. Τόσο με την, απ’ το ’49, καθιέρωση εμπορικών αεροπορικών δρομολογίων (απ’ το ’65, διεθνές αεροδρόμιο), όσο και την αποκατάσταση σταθερής ατμοπλοϊκής σύνδεσης με Ηγουμενίτσα και Ιταλία / Μπρίντεζι (με τη… διαμεσολαβητική βοήθεια του Πειραιά).

•Η θεμελίωση σύγχρονων ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων (μετά της σχετικής εκπαίδευσης των άγουρων ξενοδοχοϋπαλλήλων), με special αναφορά στο «Corfu Palace» (του Ελβετού, Gauer) και το, δια χειρός Μπούα, θρυλικό «Castello». Το πρώτο super-VIP ξενοδοχείο του νησιού, με άσβεστες τις θύμησες των εγγλέζων «Λόρδων» -κι αργότερα Καραμανλή και Ωνάση…

• Οι θερινές διακοπές της βασιλικής οικογένειας στο Mon Repos, που, πέρα απ’ τον χαρακτηρισμό – ρεκλάμα «το νησί των βασιλιάδων», εξασφάλιζαν λέξεις (στις εφημερίδες), πρωτοσέλιδα (στα περιοδικά, τύπου «Εικόνες») και… φιλμάκια! Συχνά, καλώντας ή υποδεχόμενοι ξένους εστεμμένους. Απ’ την Ντεζιρέ και την Τζουλιέτα ως Χαϊλέ Σελασιέ της Αιθιοπίας (1955) και τον Στρατάρχη Τίτο (1956).

• Η πολυσυζητημένη κρουαζιέρα για 110 (έκπτωτους κι εστεμμένους) βασιλείς και πρίγκιπες της Ευρώπης, που οργάνωσε, το 1954, η Φρειδερίκη, με το «Αγαμέμνων» (του εφοπλιστή Νομικού) και το… sequel (110 εστεμμένοι, στον «Αχιλλέα» του Νιάρχου), την επόμενη χρονιά, δια χειρός, τώρα, της διάσημης κοσμικογράφου του Hollywοod, Έλσα Μάξγουελ.

• Η επιπλέον διαφήμιση, μέσω της γραφίδας των Lorens και Gerald Durrells («Prospero’s Cell», «My family and other animals»), συνδυαστικά με την «έκρηξη» των οπτικοακουστικών Μέσων, που προσέφερε, πια, την Κέρκυρα ως εν κινήσει εικόνα, σε μεγάλες διεθνείς τουριστικές κοιτίδες – Γαλλία, Βρετανία˙ μέσω κολοσσών, όπως τα «British Path» και «ΒΒC»˙ συν, φυσικά, το cinema.

• Η αύξηση ποιότητας και ποσότητας υπηρεσιών των τουριστικών γραφείων / πρακτορείων, με special αναφορά στο «Coryfo» των δύο Σπύρων, Λέμη και Λύχνου (λιμάνι) και -δια της θυγατρικής τους, «Greek Skies» (Καποδιστρίου)- της συνεργασίας ορόσημο με (βρετανικά, κυρίως) super brands, όπως η «British Airways», η «American Express» και η «Europe Assistance».

• Η δημιουργία (1964) της πρώτης Σχολής Ξεναγών.

Και τα λοιπά… Και τα λοιπά… Και μεταξύ αυτών, σε πλάνο πρώτο και ιλουστρασιόν περίβλημα…

ΔΑΣΙΑ, YΨΟΣ… Έμπα της δεκαετίας του ‘50… Η ιδέα ενός Βέλγου, πρώην διεθνούς υδατοσφαιριστή, του Gerald Blitz (1912-1990), τεντώνεται σε μια φθηνή ψάθα, δροσίζεται απ’ το πρώτο, μικρό κύμα μιας ψαρόβαρκας και σπέρνει ιστορία. Ο μύθος του θρυλικού «Club Mediterranee», μόλις άρχιζε. Και μαζί, η σύγχρονη εποχή…