Η πρώτη εμφάνιση της Φ.Ε.Μ.: «Ο κόσμος εζητοκραύγαζεν δαιμονιωδώς»

Ανήμερα Πρωτοκύριακου του 1890 (4/11), λιτάνευση, «βόλτα» και συναυλία στο πάλκο, με σώμα (περίπου) 30 μουσικών και υπό τη διεύθυνση Ρινόπουλου.

Επιμέλεια: Ηλίας Αλεξοπουλος

Στη βασική φωτό, η παλαιότερη γνωστή φωτογραφία της Φ.Ε.Μ., 1897 ή ’98, στην Ανάληψη, σε «εξόρμηση» της «Εργατικής Αδελφότητας».

Η ΠΡΟΑΝΑΓΓΕΛΙΑ της εφημερίδας «Επόπτης» (φ. 3/11), μέσ’ την ολιγόλεξη λιτότητά της, χάιδευε, κι ας το αγνοούσε τότε, την κεφαλή μιας ιστορικότητας, που άρχιζε μόλις το υπεραιωνόβιο μπουσούλημα στο χρόνο: «Την ερχομένην Κυριακήν θα ακολουθήση την ιεράν λιτανείαν του πολιούχου Κερκύρας και η μουσική του νεωστί ιδρυθέντος “Ψυχαγωγικού Συλλόγου”». Με έναν αστερίσκο: «… καιρού επιτρέποντος».

ΠΡΑΓΜΑΤΙ… Νοέμβρης μήνας πια, γωνία φθινοπώρου – χειμώνα˙ και οι μέρες, παραμονές του Πρωτοκύριακου του 1890, το θύμιζαν στην πέτσα. Σύννεφο. Και ψύχρα… Ώσπου έφθασε τ’ ανήμερο. Του μήνα, 4. Σαν σήμερα. Ο αστερίσκος, έφυγε˙ καιρός καλός. Βγήκε η λιτάνεψη – και λίγες μέρες έπειτα (φ. 11/11), ο «Επόπτης» επέστρεφε κι έγραφε: «Κατά την παρελθούσαν Κυριακήν το πρώτον επαιάνισε δημοσίως η Φιλαρμονική του Μουσικού Συλλόγου “Μάντζαρος”…».

ΕΚΑΤΟΝ τριάντα χρόνια πριν, η Φ.Ε.Μ. έγνεθε τον πρώτο κλώτσο στην ανέμη. Κλωστή, δεμένη. Τυλιγμένη. Σκούρα, μπλε…

Η ΣΥΝΟΔΕΙΑ της λιτανείας του Αγίου, ως εναρκτήρια εμφάνιση, δεν μοιάζει με τυχαία επιλογή. Η εποχή επέμενε να υποστηρίζει ως κυρίαρχο το δίπτυχο «μουσική και θρησκευτικές τελετές» (μη λησμονούμε πως και η «πρώτη» της «Παλαιάς», έλαβε χώρα μια 11η Αυγούστου). Κι ως εκ τούτου, ελάχιστα παραξενεύει το αθησαύριστο του Ζούμπου πως, όταν, 13 Σεπτέμβρη, έπεσε η ιδέα πρεμιέρας του Σώματος στη υποδοχή του τότε Υπουργού των Ναυτικών, η «δι’ ανατάσεως» διοικητική ψηφοφορία, προέκρινε πως «πρώτον το Σωματείον της μουσικής μας (θα) παίξη εις την λιτανείαν του Αγίου Σπυρίδωνος». Δίχως, παράπλευρα, να παραγνωρίζεται το ενδεχόμενο ελλείψεως ετοιμότητας.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ, βλέπετε, η Φιλαρμονική (ως καλλιτεχνικό σχήμα) βρισκόταν σε μια, ακόμη, φάση «υπό συγκρότηση». Απ’ την μουσική δραστηριοποίηση του (άτυπου, απ’ το 1888) προγονικού πυρήνα, του σοσιαλιστικών καταβολών «Ψυχαγωγικού Συνεταιρισμού» και την, επί της ουσίας, ιδρυτική του πράξη (21/6, ψήφιση πρώτου κανονισμού και προσωρινής διοίκησης) είχαν – δεν είχαν περάσει τρεις μήνες. Η απόφαση αγοράς οργάνων (μέσω έκδοσης 60 μετοχών / 5 δρχ. εκάστη) δεν ελήφθη προ του Ιουλίου, οι προσπάθειες εύρεσης οικήματος στέγασης (ως τότε, κατά τον Γιοχάλα, έδρα ήταν η «οικία Πολυλά», επί της οδού Λέοντος) δεν «έτρεξαν» πριν τον Αύγουστο, η εκλογή σταθερού διοικητικού σχήματος (με πρώτο πρόεδρο τον αείμνηστο, Λεωνίδα Βλάχο) συνέβη μόνο στα τέλη Οκτωβρίου (25), ενώ παράλληλα, μόλις τότε, σ’ εκείνο, το ίδιο Δ.Σ., της 13η Σεπτεμβρίου, δρομολογήθηκε ουσιώδης μέριμνα για το θέμα των στολών κι εμφανίστηκε στα επίσημα τεφτέρια (ως ιδρυτής), το όνομα του πρώτου Αρχιμουσικού, Αναστάσιου Ρινόπουλου.

ΑΝΤΙΘΕΤΑ, αρχές Νοέμβρη, τα πράγμα είχε μπει εμφανώς σε μια σειρά. Ακόμη και το θέμα του (τελικού) ονόματος (Φιλαρμονική Εταιρεία Μάντζαρος), το οποίο μπορεί μεν να εμφανίζεται «κλειδωμένο» επισήμως μόνο μετά το Δ.Σ. της 18ης Νοεμβρίου (εξ ου και τα περί «νεωστί ιδρυθέντος “Ψυχαγωγικού Συλλόγου”» του «Επόπτη»), ο Ζούμπος, ωστόσο, σημειώνει ότι άτυπα φαίνεται να είχε προκριθεί απ’ το τελευταίο Δ.Σ. του Οκτωβρίου. Με επ’ αυτού απόδειξη την αναφορά του στην επιστολή – πρόσκληση αποδοχής της θέσης του προέδρου απ’ τον Βλάχο (25/10)…

ΥΠΟ ΑΥΤΑ τα δεδομένα και μολονότι δε διασώζονται πληροφορίες για την προετοιμασία της «πρώτης», όλα τα συγκλίνοντα τεκμήρια, μιλούν για επιτυχή εμφάνιση, σπορά ενθουσιασμών. Τόσο στη διάρκεια της λιτάνευσης, όσο και μετά, στην (έκτοτε) καθιερωμένη «βόλτα» στην πόλη. «Η πρώτη αυτή εμφάνιση του Μουσικού σώματος άφησεν άριστας εντυπώσεις», μαθαίνουμε από επιστολή του Σπ. Αγάθου, εγγονού του Αρχιμουσικού, Ρινόπουλου, εν έτει 1951 (αρχείο Μοντσενίγου, φάκ. 633): «Δέον να σημειωθεί ότι κατά την διέλευσίν της εις το Λιστόν, μετά το πέρας της λιτανείας, η Μουσική με επικεφαλής τον Ρινόπουλον, με φράκο και υψηλόν καπέλον, διήλθεν τας οδούς, έγινε αληθές πανδαιμόνιο, άνθη, κουφέτα, ανθοδέσμαι ερίφθησαν εκ των παραθύρων, ενώ ο κόσμος εζητοκραύγαζεν δαιμονιωδώς…».

ΤΡΕΙΣ σημειώσεις...

• Απομονώνουμε την αναφορά Σπίγγου σχετικά με τη εμφάνιση του Αρχιμουσικού: «…με φράκο και υψηλόν καπέλον…». Να μην είχαν προλάβει, άρα, να αφιχθούν οι κυανόλευκες στολές; Τέσσερα χρόνια, πάντως, έπειτα, το 1894, σε δημοσίευσή του στη «Μουσική Εφημερίς» (φ. 7/2), ο Λάνδος το αντέκρουε: «Εξήλθε (το Σώμα) δια πρώτην φοράν εν στολή», έγραφε.

• Μπροστά, ο Ρινόπουλος. Και πίσω… Δεν εκτιμάται σε πάνω από 30 μουσικούς το σχήμα εκείνης της ιστορικής ημέρας. Συγκλίνει σ’ αυτό, τόσο η αναφορά (μόνο) 27 ονομάτων «πρώτων μουσικών», που παραδίδει ο Πολίτης (1953), όσο και οι 31 της λιτανείας του Πρωτοκύριακου της επόμενης χρονιάς (1891). Προέλευσή τους; Σ’ ένα σημαντικό κομμάτι, απ’ την προγενέστερη «Παλαιά»: «… πολλοί (σ.σ. 13, κατά τον Πολίτη) μουσικοί της παλαιάς Φιλαρμονικής κατετάχθησαν τότε εις το Μουσικόν Σώμα της νέας Εταιρείας», γράφει ο Λάνδος. Αποχωρήσαντες, λόγω διαφωνιών. Όπως και ο Ρινόπουλος. Υπαρχιμουσικός της Φ.Ε.Κ. ως το 1890 και γιος του πρώτου της προέδρου. Του Γεράσιμου…

• Το «τεμάχιο» που εκτέλεσε το Σώμα, μετά τη λιτανεία, δεν ήταν άλλο απ’ το περίφημο «Ιδρυτικό Εμβατήριο “Μάντζαρος”» του Γεωργίου Σαμαρτζή. Ο γνωστός ζωγράφος (1868 – 1925), μουσικός (φλαουτίστας), διευθυντής της Καλλιτεχνικής Σχολής Κέρκυρας (1907 κ.ε), αλλά και ποιητής (στίχους του μελοποίησαν οι Ιωσήφ Καίσαρης, Αναστάσιος Ρομποτής, Σπύρος Δουκάκης) και συνθέτης, «μαρς» κυρίως (βλ. ακόμη «Εαρινά Άνθη», «Η Επτάνησος», «Η Ήπειρος», ένα εμβατήριο αφιερωμένο στον απελευθερωτικό αγώνα της Β. Ηπείρου, αλλά και για τις περίφημες γυμναστικές επιδείξεις που λάμβαναν τότε χώρα στην Κάτω Πλατεία και το οποίο εντοπίστηκε προ ετών στο αρχείο της Φ.Ε.Μ.).

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ της Φ.Ε.Μ. της 4ης Νοεμβρίου, δεν εξαντλήθηκε «στα πρωϊνά». Προκύπτει εμφανώς πως, πέραν της θρησκευτικής εορτής, η μέρα είχε και σαφή «ιδρυτικά» (ή, έστω, εκκίνησης) χαρακτηριστικά, για τους πρώτους εκείνους πιονέρους.

ΥΦΕΡΠΕΙ (και) πίσω απ’ την, μεταξύ 1890 και 1897, χάραξη της ημερομηνίας στην επίσημη σφραγίδα της Εταιρείας. Όπως (υφέρπει) και πίσω απ’ τις εκδηλώσεις που επιβεβαιώνονται το απόγευμα της ιδίας μέρας. «Την εσπέραν», σημειώνει ο «Επόπτης», «ο Σύλλογος εφωταγωγήθη απλέτως, ο δε Πρόεδρος αυτού, κ. Λ. Βλάχος εξεφώνησε λόγον καταλληλότατον, όστις έτυχε γενικής επιδοκιμασίας, ου μόνον εν τω Συλλόγω, ένθα εχειροκροτήθη ζωηρότατα, αλλά και εν τη Κερκυραϊκή κοινωνία ήτις απλήστως ανέγνωσε αυτόν». Με τον Λάνδο να προσθέτει την πληροφορία πως «το απόγευμα της αύτης ημέρας επαιάνισε εν τη εξέδρα της άνω πλατείας μας». Στο «κιόσκι»…

«ΕΥΧΟΜΕΝΟΙ υπέρ της προόδου του Συλλόγου τούτο», έκλεινε ο Λάνδος, «συγχαίρομεν εγκαρδίως τον διαπρεπή μουσικοδιδάσκαλον κ. Ρινόπουλον τον και ιδρυτήν, όστις δια της αφιλοκερδείας και των φιλοπροόδων αυτού αισθημάτων, κατώρθωσε να ιδρυθή τοιούτον επωφελές ίδρυμα μέλλον να αποφέρη εις την κοινωνίαν μας αγλαούς καρπούς». Ο Ρινόπουλος δεν μακροημέρευσε – παραδίδοντας σκυτάλη, μόλις τον επόμενο Φλεβάρη, στον εμβληματικό, Λεωνίδα Ραφαήλοβιτς (1891-1898). Η «Μάντζαρος», πάλι, καθιερώθηκε. Επιβλήθηκε. Θριάμβευσε. Δέκα τρεις δεκαετίες. Μακραίωνος, καλοκουρδισμένος φθόγγος. Ζωή γεμάτη θαύματα. Ευτυχείτε…

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

• Γ. Ζούμπος, «Ιστορία της Φιλαρμονικής Εταιρείας “Μάντζαρος” Κερκύρας, 1890-1911», τ. Α’, Κέρκυρα 2013. Διαβάστε όλη την εξαιρετική μελέτη, ΕΔΩ.

• Γ. Ζούμπος, «Η πρώτη εμφάνιση της “Μαντζάρου” το Πρωτοκύριακο του 1890», εφημ. «Ενημέρωση», φ. 9/9/2011.

• Επίσημη ιστοσελίδα Φ.Ε. Μάντζαρος (femantzaros.com).