Το καμπαναριό του Αγίου (IV): «Οι χτύποι της καρδιάς της πόλης»

Όσα αποκάλυπτε, αρχές του χρόνου, στην έντυπη έκδοση του C.S. ο συντηρητής του ρολογιού του Αγίου, Κώστας Σουέρεφ.

ΜΕΡΟΣ 4ο: ΤΟ ΡΟΛΟΪ

Δείτε το 1ο μέρος, ΕΔΩ, το 2ο, ΕΔΩ και το 3ο, ΕΔΩ.

Γράφει ο Ηλίας Αλεξόπουλος

© Photo Credits: Αλέξανδρος Μελίδης (για το Corfustories), Corfustories.com

ΗΤΑΝ το άρτιο συμπλήρωμα στον πολυδιάστατο ρόλο των κωδωνοστασίων στην καθημερινότητα των ντόπιων. Σύμφωνο απέναντι στο αίτημα μεγαλοπρέπειας της συνολικής οικοδομής, αλλά και τις πρακτικές ανάγκες μίας εποχής, που η έννοια του χρόνου είχε και αλλιώτικη αξία / σημασία και σαφείς υπολογιστικές δυσχέρειες.

ΜΠΗΚΕ, το λοιπόν. Προστέθηκε. Εξασφαλίζοντας, πρώτ’ απ’ όλα, τη συνέπεια του εκκλησιάσματος κατά τις ώρες των ιεροπραξιών. Και μετά, τη δυνατότητα αρτιότερου προγραμματισμού της ημερήσιας «ατζέντας» – κι έγινε για τούτο αναφορά: χτύπος κάθε ώρα και ημίωρο, «οι χτύποι τση καρδιάς τση χώρας»˙ μα, κι ακόμη παραπέρα. Καθώς, μας λέει μια γηραιά αφήγηση, «όταν φύσαγε Βοριάς ή είχε άπνοια, έφτανε ο ήχος του μέχρι τη Χρυσηίδα…»

TO ΡΟΛΟΪ στο καμπαναριό τ’ Αγίου, απαντάται σε αντιστοιχία με το δυτικό πρότυπο. Η κατασκευή πύργων για την υποστήριξη δημόσιων μηχανικών ωρολογίων (κορυφαίο τεχνικό επίτευγμα του Μεσαίωνα), με ακόλουθη την τοποθέτησή τους σε δημόσια κτίρια ή ναούς του αστικού ιστού, μαρτυρείται στη Βενετία απ’ τον 14ο αι. (> 1358). Με γρήγορη «μεταφορά» του φαινομένου στις κτήσεις της Ανατολής.

ΚΑΠΩΣ έτσι, κατά την Παπαδία – Λάλα (σελ. 74-75), τον 16ο αι. (ο Τακτικός, σελ. 520, το πάει ακόμη νωρίτερα, από τον 15ο) επιβεβαιώνεται η ύπαρξη δημόσιων, μηχανικών ρολογιών σε σειρά πόλεων «της ελληνοβενετικής Ανατολής, στο Ρέθυμνο, στα Χανιά, στην Κέρκυρα». Εν προκειμένω, Κέρκυρα, προ του 1583. Οπότε καταγράφει «λειτουργία ρολογιού, πιθανότατα τοποθετημένου σε ειδικό “πύργο”, στην πόλη» και το οποίο, βάσει ανέκδοτης αναφοράς του Προβλεπτή, Zacarria Gabriel του έτους 1610 με αφορμή την κατάρρευσή του «Ρολογιού» και την ανάγκη ανακατασκευής του (χαρακτηρίζεται «στολίδι» της πόλης και του φρουρίου), στη βάση του «υπήρχαν δύο μισθωμένα καταστήματα».

ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ για ρολόι, το οποίο ο Τακτικός (σελ. 521) τοποθετεί «στην πλατεία San Giacomo». Με αμέσως επόμενο εμβληματικό, αυτό του περίφημου (πάλαι ποτέ εξαόροφου) «πύργου του ρολογιού» στο Παλαιό Φρούριο και του οποίου, αν και «δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς κατασκευάστηκε», ο Τακτικός δίδει ως terminus ante quem το 1675.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ; Δεδομένης της κτίσης του καμπαναριού του Αγίου στα τέλη του 16ου – αρχές 17ου αι., το περιβάλλον καθιστούσε την τοποθέτηση, επί του κορμού του, δημοσίου ωρολογίου, εφικτή εξ αρχής. Η έλλειψη τεκμηρίων κρατά το ενδεχόμενο στα επίπεδα της εικασίας. Μια εικασία, ωστόσο, που γίνεται ακόμη πιο ισχυρή, αν αναλογιστούμε πως δημόσιο ρολόι προϋπήρχε δεδομένα του σημερινού (μέσα 19ου αι.).

• 

• 

ΣΥΝΗΓΟΡΟΥΝ εμφατικά (και) δυο εικαστικές πηγές…

• … η περίφημη απεικόνιση λιτανείας του Αγίου, του Joseph Cartwright (υδατογράφος και διευθυντής Οικονομικών Υπηρεσιών μετά την απόδοση των Επτανήσων στην Αγγλία). Κατ’ εκτίμηση μεταξύ 1816 – 1820, δεδομένου πως το λεύκωμα «Views in the Ionian Islands» στο οποίο εμπεριέχεται (έγχρωμες χαλκογραφίες – ακονατίντες) εξεδόθη το 1821-’22.

• … ακουαρέλα του καμπαναριού, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, με αναφερόμενη χρονολόγηση 1839.

ΟΙ ΔΥΟ απεικονίσεις είναι του 19ου αι. Από τον 17ο, υπάρχει απόσταση. Σαφής. Υπάρχει, ωστόσο, μία λεπτομέρεια που ενδεχομένως υποδεικνύει την τοποθέτηση του ρολογιού σε παλαιότατη εποχή: αν και ένας ζωγραφικός πίνακας δεν μπορεί να εκληφθεί ex officio ως πιστή, «φωτογραφική» αποτύπωση, μια προσεκτική ματιά στην ακοναντίνα Cartwright γεννά την υποψία τύπου ρολογιού με μόνο έναν δείκτη: της ώρας. Κοινώς, το παλαιό μοντέλο, που ήκμαζε μονοπωλιακά έως και τον 17ο αι. –μόνο τότε, 1656 κ.ε., ο Ολλανδός, Κρίστιαν Χόυχενς, εμφάνισε τα ρολόγια με (και) λεπτοδείκτες (δηλ. μηχανική κίνηση αντίβαρων και βραχέα εκκρεμή).

ΟΠΩΣ σημειώνει στο CorfuStories.com ο συντηρητής του ρολογιού του Αγίου, Κώστας Σουέρεφ, ρολόγια με δύο δείκτες έχουν εντοπιστεί στην Κέρκυρα απ’ το πρώτο μισό του 18ου αι. Άρα, θα ήταν μάλλον ατυχής η κρίση πως στο καμπαναριό του Αγίου τοποθετήθηκε παλαιού τύπου ρολόι, με έναν δείκτη, όταν αυτό αποτελούσε πια την… παλαιά τεχνολογία. Δεν συνάδει ούτε με τη λογική, ούτε με το ζητούμενο του παράπλευρου συμβολισμού ισχύος κι ευμάρειας, που αποτύπωναν ανέκαθεν οι ωρολόγιοι πύργοι / καμπαναριά, ούτε με τις επιβεβαιωμένες (π.χ. στον πύργο του Φρουρίου) εργασίες αναβάθμισης του όλου μηχανισμού, αναλόγως με την εξέλιξη της ωρολογοποιϊας. Άρα;

ΑΝ ΟΝΤΩΣ ο Cartwright απεικόνισε το ισχύον (ρολόι μ’ έναν δείκτη), τότε αυτό δεν μπορεί παρά να τοποθετήθηκε όταν ο συγκεκριμένος τύπος ήταν ακόμη επίκαιρος. Δηλαδή, έως τον 17ο αιώνα…

ΜΕ «ΟΔΗΓΟ» την αποκλειστική συνέντευξη Σουέρεφ στην έντυπη έκδοση του CorfuStories (τ. 24, Ιανουάριος 2020, σελ. 50-53), η εφ’ εξής συζήτηση, αφορά στο σημερινό ρολόι του κωδωνοστασίου. Και το οποίο χρονολογείται, «με απόκλιση 2-3 ετών, στα 1854-’56. Γερμανικής κατασκευής, απ’ την εταιρεία “Joh. Mannhardt” – δεν υπάρχει, πλέον- και η οποία κατασκεύαζε αποκλειστικά ρολόγια για καμπαναριά, πύργους και σταθμούς τραίνων. Ρολόγια βαριάς κατασκευής. Τέτοια γερμανικά ρολόγια συναντάμε σ’ όλον τον κόσμο. ΗΠΑ, Αφρική, Αγγλία, Αργεντινή…»

• Στην Ελλάδα;

«Απ’ τη συγκεκριμένη εταιρεία, έξι. Σε Αθήνα, Πόρο, Πάτρα, αλλού… Συν του Αγίου. Το οποίο, μάλιστα, έχει μια καινοτομία –τεχνικής φύσεως- σε σχέση με τα υπόλοιπα, στο σύστημα της αγκύρας (εκκρεμούς). Συν κάποιες μοναδικές λεπτομέρειες, που, πραγματικά, κάνουν τη διαφορά…»

• Όπως;

«Σκέψου ότι στον βραχίονα του εκκρεμούς, σκέφτηκαν μια ειδικά ρύθμιση, ώστε, ακόμη κι αν γίνει σεισμός και το καμπαναριό πάρει κλίση, να μπορούν να δώσουν, με μια απλή βίδα, κλίση και στο εκκρεμές, για να δουλεύει κανονικά! Είναι, πραγματικά, μια εκπληκτική μηχανή, με απίστευτη ακρίβεια, δευτερολέπτου, που δεν έπαψε να λειτουργεί λεπτό! Σκέψου για τι μιλάμε: σχεδόν 170 χρόνια, χτυπάει ασταμάτητα!»

ΤΑ ΓΡΑΝΑΖΙΑ, οι άξονες, τα ελάσματα… Κάποια μέρη φτιαγμένα από σκληρό σίδερο («εκείνη την περίοδο, με την τεχνική του χτυπήματος, ατσάλωναν τις επιφάνειες»), κάποια πιο μαλακά, από ορείχαλκο συν εκείνα από ατσάλι.

Ο ΚΕΝΤΡΙΚΟΣ μηχανισμός («μεγέθους, σκέψου, πλυντηρίου») βρίσκεται δυο επίπεδα κάτω απ’ τις καμπάνες˙ στα 90 σκαλιά. «Από εκεί ανεβαίνει ένας άξονας στον διανεμητή, στο επόμενο επίπεδο, πίσω ακριβώς απ’ τα καντράν που βλέπει ο κόσμος. Εκεί “χωρίζεται” σε δύο επιμέρους άξονες, ένας για κάθε δείκτη. Κι από εκεί, φεύγει συρματόσχοινο, που χτυπάει, με σφυρί (3,5 – 4 κ.) την καμπάνα του ρολογιού, η οποία βρίσκεται στην κορυφή του τρούλου. Επί της ουσίας, δηλαδή, μιλάμε για τρία κύρια μέρη: η μηχανή (μετρά – δείχνει το χρόνο), ο διανεμητής (πίσω απ’ το καντράν) και το σύστημα του σφυριού της καμπάνας (ακούμε το χρόνο).

ΣΥΝ ένα τέταρτο: «Όλα αυτά, λειτουργούν καθαρά μηχανικά: με τη βαρύτητα. Έτσι, υπάρχει και το μέρος με το εκκρεμές (πέντολο) και τα δύο βάρη. Το μικρό (περίπου 30 κ.), είναι για να κάνει τους τροχούς να δείχνουν τις ώρες. Το μεγάλο (120-130 κ.), για να χτυπάει το σφυρί. Με τη δύναμη της βαρύτητας, το σύστημα θέτει σε κίνηση έναν πρώτο τροχό, τον κεντρικό, ο οποίος κινείται αργά και μέσα από μια σειρά άλλων τροχών, δίνει την κίνηση στον τελικό τροχό, που είναι για τα δευτερόλεπτα και πάει πάνω…»

ΤΑ ΚΑΝΤΡΑΝ… Ένα «βλέπει» προς το Φρούριο. Ένα προς την «Μάντζαρος» κι ένα προς Πλακάδα…

• Την είχα πάντα την απορία: στην τέταρτη πλευρά του καμπαναριού, γιατί δεν υπάρχει ρολόι;

«Πρακτικός ο λόγος: για να δει κάποιος την ώρα, ευρισκόμενος στο καντούνι του Αγίου, κάτω απ’ το καμπαναριό, πρέπει να σηκώσει όσο… δεν πάει το κεφάλι του – και πάλι δεν βλέπει. Άρα, θα ήταν ελάχιστη η χρηστική σημασία ρολογιού σ’ εκείνη την πλευρά…».

Ο ΚΩΣΤΑΣ Σουέρεφ ανέλαβε τη συντήρηση του ρολογιού το 2004. «Πριν, την είχε ο θείος μου, ο Λευτέρης Σουέρεφ. Αμέσως νωρίτερα ο Σπύρος Σεληνιώτης και πριν απ’ αυτόν, αν δεν κάνω λάθος, ο πατέρας του Λευτέρη Σουέρεφ, ο Ανδρέας. Εξαιρετικοί ωρολογοποιοί, όλοι τους…»

ΚΑΙ οι πρώτοι – πρώτοι συντηρητές της ιστορίας; «Εικάζω πως αυτοί που κατασκεύασαν – τοποθέτησαν το ρολόι, έδειξαν σε κάποιον ντόπιο ωρολογοποιό τα βασικά –για ν’ ασχοληθείς μ’ αυτό το ρολόι, πρέπει να είσαι ωρολογοποιός». Το πιθανότερο.Ιστορικά, άλλωστε, «δημόσιοι ωρολογοποιοί» εντοπίζονται στο νησί, με διορισμό, απ’ το 1776. Φύλαξη, φροντίδα, χειρισμός, συντήρηση, επισκευή…

ΔΥΣΚΟΛΟ κομμάτι αυτό το τελευταίο. Η τεχνολογία, παλαιά. Η κατασκευάστρια εταιρεία, απούσα στην ιστορική λήθη. Έτοιμα ανταλλακτικά, εκτός αγοράς. «Αν υπάρχει ανάγκη επισκευής, απαιτείται συνεργασία πολλών για να φτιαχτεί. Τορναδόροι, μηχανουργοί, τεχνίτες που ξέρουν από μέταλλα. Και οι οποίοι καλούνται, πλέον, να κατασκευάσουν εξ αρχής ολόκληρο τροχό ή μέρος του ή άλλο εξάρτημα – πάντα υπό την καθοδήγησή μας».

ΟΙ ΒΑΣΙΚΟΙ «εχθροί», δύο…

▪ Ο καιρός. «Υγρασία και βροχή, δημιουργούν στα μέταλλα οξειδώσεις. Ενώ ο άνεμος, είτε δημιουργεί μαζί με την υγρασία ένα είδος λάσπης, που φθείρει, είτε μεταφέρει υλικά και τα εναποθέτει π.χ. στους τροχούς, μπλοκάροντάς τους. Δεν είναι πάντα εύκολο να βρεις το πρόβλημα – και σκέφτεσαι “Άγιε μου, βοήθα, δεν το βρίσκω!” Μπορεί να είναι ένα σκουπιδάκι. Μπορεί κάτι παραπάνω. Θυμάμαι κάποτε είχε μεταφέρει ο αέρας ένα σχοινί, που μπερδεύτηκε στους δείκτες του ρολογιού! Άλλοτε, στους μπλοκαρισμένους δείκτες βρήκαμε ένα ψόφιο πουλί! Πού να σου πάει το μυαλό… Συν το ότι έξω, στο καντράν, δεν έχουμε πρόσβαση – ακόμη και το μεγάλο καλαθοφόρο του Δήμου χωράει οριακά. Οι εξωτερικές επισκευές γίνονται με πολύ μεγάλη δυσκολία – βασικά, λόγω του ύψους».

▪ Η παλαιότητα. «Το Νο1 πρόβλημα. Όλες αυτές τις δεκαετίες ζωής, κάθε τικ-τακ, κάθε χτύπημα, αφήνει το ίχνος του. Φθορά. Στην τελευταία μεγάλη επισκευή που κάναμε, στα “δόντια” στο χώρο των καντράν (διανεμητής) είχε φθαρεί το μισό υλικό! Και ξαναλέω: δεν είναι καθόλου εύκολο να φτιαχτεί…»

ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ συντήρησης, ο ίδιος επισκέπτεται το ρολόι δύο φορές την εβδομάδα: «Για κούρδισμα και λάδωμα. Πάντα, ωστόσο, επ’ αφορμή, κάνω κι έναν 15λεπτο έλεγχο. Προληπτικά». Έγκειται σε μία πάγια θεώρηση που έχει για το έργο του: «Δεν γίνεται να κάνεις λιγότερο απ’ όσο χρειάζεται. Άλλωστε, μηχανές τέτοιου επιπέδου, ζητούν οπωσδήποτε τρία πράγματα: γνώση, υπομονή…»

• Και το τρίτο;

«Σεβασμός…»

Ξέρατε ότι… Για πρακτικούς, τεχνικά, λόγους, το ρολόι είναι ρυθμισμένο 1-1,5 λεπτό μπροστά;

«ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ»

ΓΙΑ ΤΟΝ Σουέρεφ, η διαδικασία συντήρησης του ρολογιού του Αγ. Σπυρίδωνα, έχει, κατά βάση, έναν προσδιορισμό. «Η ψυχοθεραπεία μου. Ο χώρος, είναι το ησυχαστήριό μου. Ανεβαίνεις εκεί πάνω και “συνομιλείς” με κάτι που μετρά εδώ και τόσα χρόνια το χρόνο της Κέρκυρας. Τη ζωή της Κέρκυρας. Γενιές και γενιές. Ένα, να το πω, παιχνίδι με το χρόνο; Ίσως. Σίγουρα, πάντως, ταξιδεύεις. Χάνεσαι…»

ΟΠΩΣ σημειώνει, μέσ’ τη φαινομενική παραδοξότητα του πράγματος, υπάρχει ένα είδος αδιόρατης επικοινωνίας. «Του μιλάς. Κι ελπίζεις να σου μιλήσει κι αυτό…»

• Για πόσο; Μέχρι πότε μπορεί να υπάρχει το ρολόι;

«Όσο συντηρείτε σωστά, θα υπάρχει».

ΕΙΝΑΙ ορατός ένας βαθύς συναισθηματισμός, εκπεφρασμένος –αναλόγως τη στιγμή- με διάφορες εκφάνσεις: «Σε υποβάλλει ο χώρος. – δεν μπορώ να στο εξηγήσω ακριβώς. Θαυμασμός; Σίγουρα, το βασικότερο συναίσθημα. Άλλοτε δέος, ανατριχίλα. Θυμάμαι, παράδειγμα, μια ηλιόλουστη Κυριακή Οκτωβρίου. Περίμενα να το ρυθμίσω, με την αλλαγή της ώρας. Στη βάση του καμπαναριού υπήρχε ένα ηχείο για ν’ ακούν οι καμπανάδες πάνω, τη λειτουργία. Χαλάρωνα και άκουγα – δεν περιγράφεται…»

• Φόβος;

«Και φόβος – ανάμικτα συναισθήματα, ανάλογα με τις συνθήκες. Κάποτε, ήταν ένας μικρός σεισμός. Ή ένα πρωί, που χρειάστηκε, απροετοίμαστοι, ν’ ανέβουμε εξωτερικά στην κορυφή του τρούλου, στο σφυρί. Και κάτω το κενό… Ένας δεμένος δούλευε κι ένας, δεμένος, τον κράταγε, μην πέσει! Οι στιγμές… Οι στιγμές που έχω ζήσει εκεί. Από επισκευές του ενός τετάρτου, μέχρι μέρες ολόκληρες! Αυτές είναι η κληρονομιά…»

Συνεχίζεται

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Αναστασία Παπαδία – Λάλα, «Σε αναζήτηση του χρόνου: Μέθοδοι και όργανα χρονομετρίας στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές», σε τ. Ημερίδας «Τεχνογνωσία στη Λατινοκρατούμενη Ελλάδα», Π.Τ.Ι. ΕΤΒΑ, Αθήνα, 1997.

• Σπύρος Τακτικός, «Το δημόσιο ωρολόγιο του Παλαιού Φρουρίου της Κέρκυρας και οι χειριστές του», σε τ. ΙΑ’ Πρακτικών Ι’ Πανιωνίου Συνεδρίου (2014), Κερκυραϊκά Χρονικά, 2017.